Het verhaal van Reinaert de Vos heeft sterke banden met Gent. Na de Middeleeuwen geraakte Reinaert in de vergetelheid. Het werk kreeg een tweede leven toen Jan Frans Willems het in de 19e eeuw herontdekte.
Reinaert de Vos miniatuur|Comburger handschrift van het epos (begin 15e eeuw) Het dierenepos Ysengrimus ligt aan de basis van de West-Europese Reinaertcyclus. Het werd geschreven in de jaren 1148 en 1149 en toegeschreven aan Magister Nivardus, ook Nivardus van Gent genoemd. Het bestaat uit 7 boeken en twaalf episodes. Door de vele verwijzingen naar Gent, in het bijzonder de Sint-Pietersabdij en de typisch Gentse heiligen zoals Sint-Bavo en Sint-Veerle, is er weinig twijfel dat het verhaal zich in en rond Gent afspeelt en wordt algemeen aangenomen dat dit werk hoogstwaarschijnlijk in Gent geschreven is. In Ysengrimus werd voor het eerst een sluwe vos met de naam Reinaert opgevoerd als antagonist van de domme wolf Ysengrimus.
Deze figuur was de aanleiding voor de latere verhalenbundels "Roman de Renart" uit 1170 en "Li Plaid" (Het rechtsgeding) uit 1179. "Li Plaid" is de rechtstreekse bron voor het dierenepos Van den Vos Reinaerde geschreven door Willem die Madocke maeckte in de periode tussen 1257 en 1271. Naast Hulst, Aardenburg en het Waasland wordt Gent dikwijls vernoemd als mogelijke plaats van vervaardiging van Van den Vos Reinaerde, dat algemeen beschouwd wordt als het beste middeleeuwse dierenepos.Onder andere de auteurs Leonard Willems, Wytze Gs Hellinga, Jozef Goossenaerts en Maurits Gysseling verwijzen naar Gent. De hofdag waar het verhaal mee begint zou volgens Maurice Gysseling in zijn werk "Chronologie en topografie van de “Reinaert” in het Gravensteen in Gent plaatsgevonden hebben. Hulsterlo was destijds een gekende (en soms verplichte) bedevaartsplaats voor de Gentenaars, het klooster van Elmare was een priorij die afhankelijk was van de Gentse Sint-Pietersabdij en de schat van Ermenrike zou kunnen verwijzen naar de fabelachtige schat van een Gotische koning in de legende rond Sint-Bavo.
In het handboek voor voortgezet onderwijs "Reinaert De Vos. Tekst in Context" uit 1999 situeerde doctorandus Hubert Slings aan de hand van een aantal voorbeelden en toponiemen dat het verhaal van Reinaert De Vos met zekerheid in Gent zou zijn geschreven. Deze conclusies werden echter in twijfel getrokken door Rik Van Daele, doctor in de Letteren en Wijsbegeerte, gespecialiseerd in Reynaert De Vos, op basis van de middeleeuwse toponiemen in het werk.
De versie in het Comburgse handschrift uit de periode tussen 1380 en 1425 zou wel in Gent gemaakt zijn.
Het epos werd in de late veertiende eeuw herschreven en verder aangevuld. De nieuwe tekst kreeg de naam Reinaerts historie (ook met Reinaert II aangeduid). Vooral na het uitvinden van de boekdrukkunst verdrong deze tweede versie de eerste en werd het vossenverhaal algemeen bekend. Ook in het buitenland kwam deze tweede versie in de belangstelling. Reinaerts historie lag aan de basis van de Duitse Reineke Fuchs als van de Engelse Historye of Reynaert the Fox. Toch verdween ook deze Reinaerts historie – op enkele zeer vereenvoudigde versies na – voor enkele eeuwen in de vergeethoek.
Jan Frans Willems miniatuur|upright|page=9|Uitgave 1834 (compl. PDF) Jan Frans Willems werd begin 19e eeuw de spilfiguur voor de heropleving van de Vlaamse taal en de Vlaamse eigenheid. Hij verzette zich tegen de bekrompenheid der Hollandse schrijfregels, de verbasterdheid van het Vlaamse schooldialect en de arrogantie van de Franse taal. Reeds zeer vroeg bestudeerde hij de Vlaamse middeleeuwse literatuur – vooral het dierenepos Van den Vos Reinaerde. Nadat hij in 1833 politiek werd “verbannen” naar Eeklo begon hij het oude Reinaertverhaal te herschrijven met de toevoeging: "Moge deze mijne bearbeiding van het oude gedeelte van Reinaert den Vos iets bijdragen tot het doen herleven van ene zoo dierbare taal".
De eerste druk van zijn Reinaert de Vos verscheen in 1834 in Eeklo, bij A.B. van Han en Zoon. In 1835 verhuisde Willems naar Gent, zette er zijn politieke strijd voort en maakte een nieuwe bewerking van “zijn” vossenverhaal. Zo verscheen in 1839 een tweede uitgave, tot schoolgebruik ingericht. Regelmatig volgden herdrukken, o.m. deze van 1846, bij F. & E. Gyselynck in Gent. Willems overleed op 24 juni 1846
Willems vestigde er als eerste Vlaamse schrijver de nadruk op dat de oorsprong van het Reinaertverhaal in Vlaanderen ligt en zette die in in zijn strijd rond de Vlaamse bewustwording. Dit zou aanleiding geven tot meerdere Reinaertstudies in de Vlaamse literatuur en mede door de schooluitgaven tot een Reinaerttraditie, die in het midden van de 20e eeuw in vooral in het Waasland een centrale plaats zou innemen, maar waarvan de sporen in Gent terug te vinden zijn.
Reinaert in Gent miniatuur|Het glasraam aan de vroegere Gentse stadsbibliotheek bevat de aanhef van het dierenepos ''Van den Vos Reynaerde'' De auteur Rik van Daele, die een doctoraatsstudie over Van den vos Reynaerde schreef, noemt Gent een "Reynaertstad" wegens haar rol in de oorsprong en verspreiding van de Reinaertcultuur, de vermeldingen in het verhaal, de toewijzingen en interpretaties door verschillende auteurs en de abdijen die in verband gebracht worden met het verhaal.
De verbondenheid van Willems en Reinaert met Gent komt tot uiting in het monument ter herinnering aan J. F. Willems, gebeeldhouwd door Isidoor De Rudder op het Gentse Sint-Baafsplein. Aan de voorzijde staat het borstbeeld van Willems zelf; links daarvan, gericht naar de Sint-Baafskathedraal het beeld van Reinaert de Vos.
Zoals vele andere Vlaamse steden, heeft ook Gent zijn Reinaertstraat (zijstraat van de Bevrijdingslaan).
In 1922 werd de Reinaertwijk door de Gentsche Maatschappij voor Goedkope Woningen de Reinaertwijk aangelegd in de omgeving van de Brugsesteenweg. De nieuwe wijk bestond uit een complex van straten en pleinen met “goedkope woningen”, die ook met de naam "Werkliedenkolonie” werd aangeduid. Alle straten en pleinen kregen een naam uit het Reinaert-verhaal. Er waren het Malpertuus-, het Hermelinde- en het Koning Nobelplein en er werden straten genoemd naar Grimbert, Coppe, Isegrim, Kanteklaar en Firapeel. In 2000 werd de volledige wijk afgebroken, in het kader van een renovatieproject met de naam Malpertuusproject. De Gentse gemeenteraad besliste dat er opnieuw een Malpertuusplein, een Cantecleerstraat, een Grimpert-, een Firapeel- en een Hermelindepad zouden komen. In 2012 werden de eerste sociale woningen van de nieuwe Malpertuuswijk, met straten en pleinen die naar het Reinaertverhaal verwijzen, opgeleverd. Aan de grens van deze wijk werd in 2014 het Malpertuuspark aangelegd.
Andere sporen van de Reinaert-traditie zijn onder andere de Brasserie 't Vosken op het Sint-Baafsplein, waar het interieur versierd is met Reinaerttaferelen op een glasraam en op vijf glaspanelen en de Reynaert-taferelen verwerkt in de glasramen van het project Open Boek van Herman Blondeel in de vroegere Gentse stadsbibliotheek De Krook, nu een stedelijk administratief centrum.
In Sint-Amandsberg staan in de Herlegemstraat twee woningen met Reinaert-versieringen op de voorgevels. Op het ene herinnert een Reinaert-beeld aan een vroegere bewoner die De Vos heette. Het andere huis is versierd met een moderne, gekleurde afbeelding van Reinaert en Tybaert. Rechts van de inrit is er een gedenkplaat met het opschrift “Van de oude Vos die met Tybaert jagen ging”.
Ook het Campo Santo, het kerkhof in Sint-Amandsberg waar talrijke vooraanstaande Gentenaars rusten, legt symbolisch het verband tussen Willems en Reinaert. Het meest opvallende monument is het praalgraf van Jan Frans Willems, bovenop wat de Sint-Amandsheuvel wordt genoemd. Sinds dit monument er is geplaatst, spreekt men soms van de Willemsheuvel. Willems zelf noemde deze plaats meestal bij zijn eeuwenoude naam: de Reinoutsbergh of Reinaertsheuvel of Reinersberg, naar een studie van Frans De Potter en Jan Broeckaert die de heuvel verbonden met het verhaal van Reinaert de Vos, maar ook deze benaming werd niet overgenomen. Op dit kerkhof staat een Reinaertbeeld op het graf van de beeldhouwer Chris Ferket dat door hem zelf ontworpen is. Ferket was de maker van tientallen beelden uit het Reinaertverhaal in de openbare ruimte, onder andere in Deinze, Ieper, Hulst, Sint-Laureins, Maldegem, Terneuzen en Wortegem-Petegem.
Reinaert, literair en artistiek In 1949 werd een plakboek Reinaert de Vos verdeeld door de chocoladefabriek Victoria. Het werd in Gent gedrukt bij Snoeck-Ducaju, met 200 inkleefprentjes, getekend door de Gentse kunstenaar Oscar Bonnevalle. Een andere Gentse graficus, Victor Stuyvaert, had reeds voordien, in 1930, Reinaert-illustraties getekend voor Le Roman de Renart van Alexis Curvers. In De strip van Gent (1990), met tekst van André Capiteyn en tekeningen van Mark Musschoot herinnert een tafereeltje aan de woorden van Ysengrim dat, "zelfs al zou al het laken dat in Gent werd geweven perkament zijn, dat nóg niet zou volstaan om alle misdaden van Reinaert neer te schrijven".
In de periode 1993-2002 kende Gent een aantal Reinaert-manifestaties. In 1993 vond bij het Gentse Willemsfonds de première plaats van het woordtheater Reynaert de Vos, een voordracht van Tine Ruysschaert op een tekst van Ernst van Altena. Het poppentheater Pedrolino-De Nar bracht een productie uit met de titel Vossenspel.
In 1999 voerde Muziektheater De Vieze Gasten in het Buurtstation Gent West in de Reinaertstraat de voorstelling De republiek der negatie op, een moderne Reinaert-aanpassing van Christophe Nirav.
Het Gents Historisch Archief van het Stedelijk Onderwijs, De School van Toen, organiseerde in 2002 een tentoonstelling met de titel Reinaert gaat naar school. Ze was samengesteld door Philippe Proost. In de geïllustreerde catalogus bij deze tentoonstelling zijn enkele bladzijden opgenomen uit een Reinaert-vertaling in het Gentse dialect. Deze vertaling, onder de titel Reinoart de Vos, was van de hand van Eddy Levis, de niet aflatende verdediger van “Gentsche proat”. Over Reinaert de Vos Jan Frans Willems: Reinaert de Vos (1834) Jef Crick: Jan Frans Willems (1946) Vos. Van den – Reynaerde, in: Moderne encyclopedie der wereldliteratuur, dl. 9 (1977), p. 213-223. Met uitvoerig overzicht door Jan Deschamps en toegevoegde bibliografie door J.E. van Ackere Frits van Oostrom= De Reynaert : leven met een middeleeuws meesterwerk (2023). Bevat vanaf p. 473 : Van den vos Reynaerde : nieuwe editie van de Middelnederlandse tekst naar alle bekende bronnen door Ingrid Biesheuvel en Frits van Oostrom
Categorie:Middeleeuwse literatuur Categorie:Literatuur in Gent