Jean Émile Paul Cras (Brest (Frankrijk), 22 mei 1879 – Brest, 14 september 1932) was een Frans componist, scheepskapitein en marineofficier. Hij combineerde een carrière in de Marine nationale met het schrijven van klassieke muziek die invloeden vertoont van impressionisme en de Franse kamermuziektraditie.
Leven en werk Cras werd geboren in een familie met een maritieme achtergrond. Hij volgde een opleiding aan de École navale (zeevaartschool) en maakte een lange carrière bij de Franse marine. Tijdens de Eerste Wereldoorlog onderscheidde hij zich en klom op tot de rang van viceadmiraal. Hij is de uitvinder van een nuttig navigatie-instrument voor de scheepvaart, de "Règle Cras", een parallelliniaal.Maritime Navigation: The Cras Rule (Complete Guide)
In 1906 trouwde Cras met de violiste Isaurette Paulette (1885). Ze kregen drie dochters, Isaure in 1908, Colette in 1909, Monique in 1910 en een zoon Pierre in 1912.
Muziek thumb|left|Kapitein Jean Cras aan de piano, 1930 Naast zijn militaire werk hield hij zich intensief bezig met componeren, vaak tijdens zijn reizen op zee. Hij was een leerling en vriend van Henri Duparc, die hem aanmoedigde zijn muzikale talenten te ontwikkelen. Naast zijn drukke loopbaan als officier wist hij een aanzienlijk oeuvre op te bouwen. In zijn kapiteinshut stond altijd een piano.
Het werk van Cras kenmerkt zich door een verfijnde harmoniek en kleurrijke instrumentatie, vaak met inspiratie uit de zee en uit zijn geboortestreek Bretagne. Hij schreef kamermuziek, liederen, orkestwerken en stukken voor piano en voor harp. De lyrische opera Polyphème op een libretto van Albert Samain, gebaseerd op het verhaal van Acis en Galatea en de cycloop Polyphemus (uit Ovidius' Metamorfosen), geldt als zijn magnum opus en werd in 1922 met succes opgevoerd in de Opéra-Comique in Parijs.
Door zijn veelvuldig verblijf op zee had Cras betrekkelijk weinig contact met andere Franse componisten, al was hij bevriend met zijn leermeester Henri Duparc en met Maurice Ravel, Paul Dukas en Albert Roussel. Hoewel de muziek van zijn geboortestreek Bretagne hem interesseerde, hield hij zich afzijdig van "L’Association des compositeurs bretons", waarin een achttal componisten, onder wie Louis Aubert, Paul Le Flem, Paul Ladmirault en Joseph Guy Ropartz, streefde naar Bretonse culturele autonomie.
Cras zelf was van mening dat zijn talent het meest tot uiting kwam in kamermuziek. In het pianotrio (1907) wordt Bretonse volksmuziek verweven met Afrikaanse en Oriëntaalse melodiek. Zijn strijkkwartet "à ma Bretagne" (1919) wordt beschouwd als een van zijn meesterwerken en geldt als een belangrijke Franse bijdrage aan het genre in de vroege 20e eeuw. Het strijktrio (1926), dat hij componeerde terwijl hij drie maanden het bevel voerde over de proefvaarten van een marinekruiser, valt op door "een optimum aan kleuren en contrasten"opusklassiek.nl Even bijzonder van timbre is het kwintet voor harp, fluit, viool, altviool en cello (1928). Deze werken vormen een synthese tussen de stijlen van César Franck en Henri Duparc enerzijds en die van Claude Debussy en Maurice Ravel anderzijds.
Ook zijn orkestsuite Journal de bord (1927), wel zijn 'symfonische autobiografie" genoemd,Bempéchat, Paul-André, Fair Winds and Following Seas: Jean Cras' Symphonic Autobiography, Journal de bord (1927), in Liber Amicorum Isabelle Cazeaux. Pendragon Press, Hillsdale, New York, 2005, pp. 443–457. en diverse liedcycli (op gedichten van onder anderen Rodenbach, Verlaine, Baudelaire, Tagore en Omar Khayyám) tonen zijn persoonlijke stijl, die wortelt in de Franse traditie, maar altijd een eigen karakter behoudt.
In 1931, een jaar voor zijn dood, componeerde Cras een pianoconcert voor zijn dochter, de pianiste Collette Cras, die later trouwde met de Pools-Joodse componist Alexandre Tansman. Zijn andere dochter, de schilderes Monique Cras, zette zich na zijn dood in voor de inventarisatie en transcriptie van zijn zeer uitvoerige persoonlijke correspondentie.
Werkenlijst Orkestwerk Andante religieux, 1901 Âmes d’enfants, 1921 Journal de bord, 1927 Légende, cello en orkest, 1929 Concerto, piano en orkest, 1931 version voor twee piano's, 1932 Opera Polyphème, vijf bedrijven, libretto van , 1922 Liederen Sept mélodies, 1900-1905 L'Offrande lyrique, piano en sopraan, 1920 Image, piano en sopraan, 1921 Fontaine, piano en sopraan, 1923 Cinq Robaiyat, piano en bariton, 1924 Soir sur la mer, piano en sopraan, 1929 Deux chansons, piano en bariton, 1932 Kamermuziek Trio « voyage symbolique », 1899 L'Âme, sonate, altviool en piano, 1900 L'Esprit, sonate, viool en piano, 1900-1902 Sonate, cello en piano, 1901 Trio avec piano, 1907 Strijkkwartet À ma Bretagne, 1909 versie voor piano vierhandig, 1921 Âmes d'enfants, "voor zes kleine handen: , 1917 Premier anniversaire, "À mon petit Jean-Pierre", 1919 Pianokwintet, 1923 Strijktrio, 1926 Suite en duo, fluit en harp (of viool en piano), 1927 Habanera, viool en piano, 1927 Air varié, viool en piano, 1927 Kwintet, fluit, harp, viool, altviool, cello, 1927-1928 Évocation, viool en piano, 1928 Épilogue, viool en piano, 1929 Légende, violoncelle et piano, 1930 Solostukken voor piano of harp Impromptu pastoral, 1900 Petite pièce, 1901 Preludio con fughetta, poèmes intimes, 1902 En Islande, poèmes intimes, 1902 Valse, 1904 Recueillement, poèmes intimes, 1904 Au fil de l’eau, poèmes intimes, 1911 La maison du matin, poèmes intimes, 1911 Paysages, 1917 Danze, 1920 Âmes d’enfants, 1922 Deux impromptus voor harp, 1926 Koormuziek Pièces, zangstem en piano Messe, vierstemming a capella, 1907 Élégies, 4 poèmes, zangstem en orkest, 1912 L'Offrande lyrique, zangstem en orkest, 1921 Fontaines, zangstem en orkest, 1923 Dans la montagne, 1925 Hymne en l’honneur d’une sainte, 1925 Vocalise-étude, 1928 La Flûte de Pan, 1930 Trois Noëls, driestemmig met orkest, 1930
Literatuur Paul-André Bempéchat, Jean Cras, Polymath of Music and Letters. Uitg. Farnham, Ashgate, 2009, 610 pp. Herziene 2e druk Peter Lang, Lausanne, 2022, 604 pp.
Externe link Discografie van Jean Cras op Discogs
Categorie:20e-eeuws componist Categorie:Frans componist Categorie:Frans militair Categorie:Frans zeevaarder