thumb|Een moskee in Malaga gebouwd in Moorse architectuur. De islam is in Spanje een minderheidsreligie, voornamelijk beoefend door immigranten uit landen met een islamitische meerderheid en hun nakomelingen. Spanje is een land met een christelijke meerderheid.Europe’s Growing Muslim Population, Pew Research Center, 29 november 2017, geraadpleegd op 11 september 2025

De islam was een belangrijke religie op het Iberisch Schiereiland, beginnend met de islamitische verovering ervan en eindigend met het verbod ervan (in ieder geval openlijk) door de moderne Spaanse staat halverwege de 16e eeuw en de verdrijving van de Morisken, een etnische en religieuze minderheid van ongeveer 500.000 mensen, in het begin van de 17e eeuw. Hoewel een aanzienlijk deel van de Morisken terugkeerde naar Spanje, of verdrijving ontliep, was de praktijk van de islam in de 19e eeuw in de vergetelheid geraakt. Een aantal cryptomoslims bleven in het geheim de islam aanhangen.Los moriscos que se quedaron. La permanencia de la población de origen islámico en la España Moderna, Vínculos de Historia, ISSN-e 2254-6901, Nº. 1, 2012, geraadpleegd op 11 september 2025

Hoewel de officiële schatting van het Centrum voor Sociologisch Onderzoek Spanje (Centro de Investigaciones Sociológicas) (CIS) uit 2022 aangeeft dat 2,8% van de Spaanse bevolking een andere religie dan het katholicisme aanhangt,BARÓMETRO DE ENERO 2022, Estudio nº 3347 (pdf), geraadpleegd op 11 september 2025 vertegenwoordigt de moslimbevolking in Spanje volgens een onofficiële schatting uit 2024 van de Unie van Islamitische Gemeenschappen van Spanje (UCIDE) 5% van de totale Spaanse bevolking in 2023, waarvan 45% Spaanse staatsburgers waren, de meesten van hen met buitenlandse familieachtergrond, 36% Marokkanen en 19% van andere nationaliteiten.Estudio demográfico de la población musulmana, UCIDE (pdf), geraadpleegd op 11 september 2025

Geschiedenis Verovering

miniatuur|left|Het Omajjaden-kalifaat rond 740. miniatuur|left|Het emiraat Córdoba rond ca. 1000. Hispania was de Latijnse naam die aan het hele Iberisch Schiereiland werd gegeven door de Romeinen. Na de val van het West-Romeinse Rijk heersten vanaf de 5e eeuw de Visigoten, die het christendom aangenomen hadden. Onder Visigotische heerschappij was Spanje gekenmerkt door extreme instabiliteit vanwege het gebrek aan communicatie tussen de inheemse Spanjaarden en de nieuwe heersers, die het Germaanse koningschapsconcept aanhingen. Visigotische koningen werden beschouwd als de adel en ze konden gemakkelijk omvergeworpen worden als ze de verschillende facties niet tevreden stelden.

Het nieuws over de politieke onrust die bestond van eind 6e tot begin 8e eeuw, kwam ter ore aan de heersers van het groeiende islamitische rijk langs de Noord-Afrikaanse kust. Verschillende historische bronnen vermelden dat het islamitische kalifaat het Visigotisch koninkrijk niet daadwerkelijk als doelwit had gekozen voor verovering, maar dat politieke verdeeldheid binnen het koninkrijk een kans creëerde die met succes werd benut door een leger onder leiding van de islamitische generaal Tariq ibn Zijad. De laatste Visigotische koning, Roderik, werd niet door alle inwoners van het Spaanse koninkrijk als een legitieme heerser beschouwd, en sommige Visigotische edelen steunden de islamitische verovering van Spanje. Roderik werd in 711 tijdens de Slag bij Guadalete verslagen door moslimtroepen, die onder aanvoering van Tariq ibn Zijad vanuit Noord-Afrika Spanje waren binnengevallen. Alle gebieden die voorheen onder de heerschappij van de Visigoten stonden, bevonden zich na zeven jaar strijd onder islamitische heerschappij.Islamic Spain (711-1492), BBC-religions, geraadpleegd op 15 september 2025 Moslimtroepen probeerden via de Pyreneeën noordoostwaarts richting Frankrijk op te rukken, maar werden in 732 in de Slag bij Poitiers verslagen door de Frankische christen Karel Martel. Deze veldslag bracht de noordwaartse expansie van de islam uit Spanje tot staan.

De islamitische heerschappij over het Iberisch schiereiland duurde wisselende perioden, variërend van slechts 28 jaar in het uiterste noordwesten (Galicië) tot 781 jaar in het gebied rond de stad Granada in het zuidoosten. Het islamitisch rijk leverde bijdragen aan de samenleving zoals bibliotheken, scholen, openbare toiletten, literatuur, poëzie en architectuur, voornamelijk ontwikkeld door mensen van alle geloven. Hoewel de drie belangrijkste monotheïstische religieuze tradities zeker van elkaar leenden in Al-Andalus, profiterend van de bloei van de filosofie en de middeleeuwse wetenschappen in het islamitische Midden-Oosten, heeft recent onderzoek de notie in twijfel getrokken dat de vreedzame co-existentie van moslims, joden en christenen (bekend als de convivencia) als "pluralistisch" kon worden gedefinieerd. Mensen van andere religies konden bijdragen aan de samenleving en de cultuur die zich in deze tijd ontwikkelden. Een van de redenen voor zo'n groot succes onder dit rijk waren de juridische voorwaarden die aan het volk werden geboden, die verschilden van de voorwaarden die werden gehanteerd door het Visigotische koninkrijk dat eraan voorafging. De opkomst van het soefisme op het Iberisch Schiereiland is bijzonder belangrijk omdat de "grootste sjeik" van het soefisme, Ibn Arabi, zelf uit Murcia kwam. De Naqshbandi-orde is de wijdverspreide soefi-orde in Spanje.The quiet devotion of Spain’s Sufis, El País, 30 januari 2015, geraadpleegd op 16 september 2025 miniatuur|Het Kalifaat van de Almohaden in de 12e eeuw. De convivencia blijft een zeer fel bediscussieerd onderwerp onder geleerden. Sommigen geloven dat Spanje pluralistisch was onder islamitische heerschappij, terwijl anderen vinden dat het een zeer moeilijke plek was voor niet-moslims om in te leven. Degenen die geloven dat het islamitische Spanje pluralistisch was, wijzen op de audiovertelling in het Museo de Las Tres Culturas (Torre de la Calahorra) in Córdoba, Spanje, waar de audiovertelling zegt dat "toen het Oosten niet van het Westen gescheiden was, moslims niet gescheiden waren van joden of christenen".Was the Islam Of Old Spain Truly Tolerant?, The New York Times, 27 september 2003, geraadpleegd op 16 september 2025 Een andere geleerde betoogt dat "het mogelijk werd om een vrome Jood te zijn die een pre-islamitische ode kon reciteren of de rondreizende traditie serieus kon nemen, in grote mate omdat vrome moslims dat deden". De moslimheerser Abd al-Rahman III "werkte rechtstreeks samen met de Mozaraben, een controversiële term die doorgaans wordt gebruikt om te verwijzen naar christenen die onder moslimheerschappij leefden, en plaatste hen in machtsposities. Bovendien konden de Joden en christenen hun religies belijden zonder angst voor intimidatie of vervolging."The Convivencia in Islamic Spain, The Fountain, issue 94 (juli - augustus 2013), geraadpleegd op 16 september 2025 De moslimheersers van Spanje "vertrouwden op de Joden voor diplomatie en openbaar bestuur, die werden ingewijd in handelsposten en een belangrijke rol speelden in steden als Toledo en Córdoba.

Aan de andere kant van het debat geloven veel geleerden dat de islamitische heerschappij in Spanje verre van een utopische samenleving was waarin alle religies elkaar met respect behandelden. Sterker nog, "opstanden in Córdoba in 805 en 818 werden beantwoord met massale executies en de verwoesting van een van de voorsteden van de stad". Bovendien, met betrekking tot Joden en christenen in Andalusië, "noemde een wettekst uit de elfde eeuw hen leden van 'de partij van de duivel' en waren ze 'onderworpen aan speciale belastingen en vaak ook kledingvoorschriften'. Veel geleerden zijn van mening dat deze meer welwillende visie op convivencia 'de aanwezigheid van institutioneel fundamentalisme in middeleeuws Spanje maskeert – zowel de Joodse als de Islamitische manifestaties ervan in de vorm van gedwongen bekeringen, ballingschap, lagere burgerschapsnormen, hogere belastingen en geweld'. Het lijkt erop dat klassenonderscheid ook een rol speelde bij convivencia. Sterker nog, "veel van de lagere echelons van de Joodse en christelijke samenleving bleven gesegregeerd of in conflict met hun Abrahamitische tegenhangers". Andere geleerden zijn van mening dat christenen en Joden als tweederangsburgers werden behandeld, terwijl "onder het islamitische bewind, vooral na de komst van de Almoraviden en de Almohaden, zowel het christendom als het jodendom nauwelijks werden getolereerd en beschouwd als uitgesproken 'inferieure' religies."

Overheersing (711 - 1491)

Na verloop van tijd vielen islamitische migranten uit uiteenlopende gebieden, van Noord-Afrika tot Jemen, Syrië en Iran, gebieden op het Iberisch Schiereiland binnen. De islamitische heersers noemden het Iberisch Schiereiland "Al-Andalus". thumb|De Moren vragen toestemming aan Jacobus I van Aragón. Al-Andalus was een tijdlang een van de grootste moslimbeschavingen en bereikte zijn hoogtepunt met het Omajjaden-kalifaat in de 10e eeuw. Al-Andalus kende de volgende chronologische fasen: De provincie Al-Andalus van het Omajjaden-kalifaat in Damascus (711-756) Het onafhankelijke Omajjaden-emiraat van Córdoba (756-929) Het Omajjaden-kalifaat Córdoba (929-1031) De eerste taifas (1031-ca. 1091) De Almoraviden-heerschappij (ca. 1091-ca. 1145) De tweede Taifas (ca. 1145-ca. 1151) Het kalifaat van de Almohaden (ca. 1151-1212) De derde Taifas (1212-1238) Het koninkrijk Granada (1238-1492). De madrassa van Granada werd in 1349 opgericht door de vorst van de Nasridendynastie, Yusuf I, sultan van Granada, en huisvestte veel van de grootste geleerden uit die tijd. De Opstand van Alpujarras (1568-1571), met twee vorsten die achtereenvolgens benoemd werden door de Morisken-rebellen

(Opmerking: de data waarop de verschillende taifa-koninkrijken door de Almoraviden en Almohaden werden geannexeerd, variëren.)

Herovering

thumb|Illustratie van de strijd tussen de Moren en Katholieken, uit de Cantigas de Santa Maria. Na het uiteenvallen van het kalifaat werd de islamitische controle geleidelijk uitgehold door de christelijke reconquista. De reconquista (herovering) was het proces waarmee de katholieke koninkrijken van Noord-Spanje er uiteindelijk in slaagden de moslimstaten van het Iberisch Schiereiland te verslaan en te veroveren. De eerste grote stad die in handen van de katholieke machten viel, was Toledo in 1085, wat leidde tot de interventie van de Almoraviden. Na de Slag bij Las Navas de Tolosa in 1212 viel het grootste deel van Al-Andalus onder controle van de katholieke koninkrijken, met als enige uitzondering het emiraat Granada, de Nasrid-dynastie. De Oorlog van Granada (Guerra de Granada) begon in 1482 tegen het emiraat Granada. Pas in 1492 viel het emiraat Granada, met de stad Granada en de paleizen Alhambra en Generalife, het laatste overgebleven moslimgebied in Andalusië, in de Slag bij Granada in handen van de Katholieke Koningen (los Reyes Catolicos), koningin Isabella I van Castilië en haar echtgenoot koning Ferdinand II van Aragon.

Na de herovering (1492 - 1814) miniatuur|De Mezquita in Córdoba, een voormalige moskee, gewijzigd in een kerk na de reconquista. 1492-1767 In 1491 werd het Verdrag van Granada ondertekend door emir Mohammed XII van Granada. Het verdrag garandeerde een aantal rechten aan de Moren, inclusief religieuze tolerantie en eerlijke behandeling in ruil voor hun onvoorwaardelijke overgave en capitulatie.

Na de val van het koninkrijk Granada in januari 1492 veranderde de situatie van zowel joden als moslims. Met het Verdrijvingsedict, door het katholieke koningspaar op 31 maart 1492 uitgevaardigd, werden de joden verdreven.