Het Diptiek van Maarten van Nieuwenhove is een tweeluik van Hans Memling, dat hij in 1487 schilderde voor Maarten van Nieuwenhove, een invloedrijke inwoner van Brugge. Het werk maakt deel uit van de collectie van het Museum Sint-Janshospitaal in die stad.
Voorstelling Het schilderij, dat nog steeds zijn originele lijst en scharnieren heeft, is een vroeg voorbeeld van een Nederlands devotioneel tweeluik. Het opschrift onderaan de twee panelen luidt: HOC OPUS FIERI FECIT MARTINUS DE NEWENHOVEN ANNO DM 1487 - ANO VERO ETATIS SUE 23, wat betekent: "Maarten van Nieuwenhove liet dit werk in 1487 maken" (linkerpaneel) en "Op 23-jarige leeftijd" (rechterpaneel).
De schenker wordt afgebeeld knielend met gevouwen handen, biddend voor een open getijdenboek. De kamer waarin hij zich bevindt, is bedekt met houten panelen en wordt verlicht door twee grote ramen. Op het glas-in-loodraam rechtsboven is Sint-Maarten te paard afgebeeld, de beschermheilige van Maarten van Nieuwenhove. In zijn rechterhand houdt Sint-Maarten een zwaard waarmee hij de helft van zijn mantel afsnijdt om aan een bedelaar te geven. Het open raam biedt uitzicht op het Minnewater in Brugge.
Maria draagt een stervormig diadeem, ingelegd met parels en edelstenen, op haar voorhoofd. De halslijn van haar koningsblauwe jurk is versierd met brokaat, ingelegd met edelstenen en parels, en geborduurd met gouddraad. Over haar jurk draagt Maria een dikke rode mantel die haar schouders bedekt. Met haar rechterhand houdt ze Jezus vast, gezeten op een geborduurd kussen, terwijl ze hem met haar linkerhand een appel aanbiedt, symbool voor de erfzonde, waarvoor Christus verlossing brengt. Maria beantwoordt aan het schoonheidsideaal dat in Memlings werk voortdurend terugkeert.
Achter Maria zijn twee grote ramen te zien, waarvan er een uitkijkt op een Vlaams landschap. Dit raam wordt bekroond door glas-in-loodramen van Sint-Joris te paard die een draak doodt en Christoffel. Het raam linksboven was oorspronkelijk van helder glas en gaf uitzicht op een landschap. Het schilderij werd later gewijzigd door hier het wapen van Van Nieuwenhove toe te voegen. Het motto van de opdrachtgever "Il y a cause" is eronder gegraveerd. Traditioneel werd het wapen van de schenker op de achterkant van het schilderij geschilderd. Waarschijnlijk wilde Van Nieuwenhove benadrukken dat hij het schilderij had laten maken door het op de voorkant te plaatsen. Rondom het wapenschild zijn vier medaillons afgebeeld met een hand die uit een wolk neerdaalt om gouden zaden te planten. Deze scène verwijst naar de familienaam Nieuwenhove (hove betekent tuin). Het wapen is ook te zien op de sluiting van het getijdenboek voor Van Nieuwenhove.
Memling plaatste Maria en Jezus in dezelfde Brugse huiskamer als Van Nieuwenhove, een vernieuwing vergeleken met eerdere werken. Deze eenheid van ruimte werd ook benadrukt door kleine details zoals het tapijt links van Maria, dat onder de handen van van Nieuwenhove weer verschijnt en de mantel van Maria waarop het boek op het rechterpaneel rust. De spiegel achter Maria toont de scène omgekeerd, waardoor het nog explicieter wordt dat de twee panelen in dezelfde ruimte en tijd zijn geplaatst, ook al komt de configuratie die in de spiegel te zien is niet overeen met de scène in het hoofdschilderij. De spiegel, die Memling pas in een later stadium opnam, heeft ook een symbolische betekenis. In de Wijsheid van SalomoWijsheid 7:26 wordt Gods wijsheid "de onbeslagen spiegel van Gods werkzaamheid" genoemd. Het werk was waarschijnlijk bedoeld om te worden tentoongesteld met de twee panelen in een hoek, maar het is onzeker hoe ze precies moesten worden geplaatst.
Geschiedenis Maarten van Nieuwenhove (1463 - 1500) was afkomstig uit een adellijke Brugse familie met connecties aan het Bourgondische hof. In de jaren 1490 was Van Nieuwenhove achtereenvolgens stadsraadslid, kapitein van de burgerwacht en burgemeester van Brugge. Hij liet het tweeluik in 1487 maken. Sinds 1815 bevindt het zich in het Sint-Janshospitaal.
Afbeeldingen
Literatuur (2013). Gardner's Art through the Ages: The Western Perspective. Cengage learning. p. 437. (2017). Early Netherlandish Paintings: Rediscovery, Reception and Research. p. 144-48 (2001). Ludiongids Het Memlingmuseum-Sint-Janshospitaal Brugge. Gent-Amsterdam: Ludion. p. 52-53
Externe links
Categorie:Schilderij in het Museum Sint-Janshospitaal Categorie:Werk van Hans Memling Categorie:Retabel