miniatuur|De nervus vagus De polyvagaaltheorie bestaat uit een verzameling evolutionaire, neurowetenschappelijke en psychologische theorieën over de rol van de nervus vagus bij emotieregulatie, sociale connectie en angst. De theorie werd in 1994 geïntroduceerd door psycholoog en hoogleraar psychiatrie Stephen Porges. Deze is populair bij bepaalde psychologen, psychiaters en andere hulpverleners en hun cliënten, maar er is ook kritiek op.
Theorie De polyvagaaltheorie is genoemd naar de nervus vagus, een hersenzenuw; een zenuw die rechtstreeks uit de hersenen en hersenstam ontspringt. De nervus vagus is het belangrijkste onderdeel van het parasympathische zenuwstelsel. Hij geeft signalen door van en naar het hart, de longen en het spijsverteringsstelsel.
Het autonome zenuwstelsel werd eerder gezien als een tweedelig systeem: het meer activerende sympathische zenuwstelsel ("vecht-of-vluchtreactie") en het parasympathische zenuwstelsel dat gezondheid, groei en herstel stimuleert ("rusten en verteren").
De polyvagaaltheorie splitst het parasympathische zenuwstelsel nog verder op in een "ventraal vagaal systeem" dat sociale betrokkenheid stimuleert en een "dorsaal vagaal systeem" dat immobilisatiegedrag stimuleert. Daaronder vallen zowel "rusten en verteren" als defensieve immobilisatie of "". Dit "sociale betrokkenheidssysteem" ligt tussen activering en kalmering in.
Volgens de theorie kunnen drie organisatieprincipes worden onderscheiden:
1. Hiërarchie miniatuur|Verklarend diagram Er zou een fylogenetische hiërarchie gelden binnen het zenuwstelsel. De takken van de nervus vagus zouden verschillende stressreacties bij zoogdieren ondersteunen. De primitievere tak van de nervus vagus zou immobilisatiegedrag oproepen (zoals het veinzen van de dood), terwijl de meer geëvolueerde tak gekoppeld zou zijn aan sociale communicatie en zelf-kalmerend gedrag. De primitievere systemen zouden alleen worden geactiveerd als de meer geëvolueerde functies falen.
2. Neuroceptie Neuroceptie is cognitie zonder bewustzijn. Daarin verschilt het van perceptie (waarneming). Het wordt getriggerd door een stimulus zoals gevaar. Volgens de polyvagaaltheorie is er een verband tussen gezichtsuitdrukkingen bij zoogdieren en hun interne fysieke reacties, zoals veranderingen in het hart en in de spijsvertering. De fysiologische toestand zou bepalen welke gedragingen en psychologische ervaringen voor kunnen komen.
De aard van stress, emotie en sociaal gedrag wordt van oudsher bestudeerd via indicatoren van opwinding zoals hartslag, cortisolniveau en huidgeleiding. De polyvagaaltheorie pleit ervoor om als indicator te kiezen voor vagale spierspanning, ook bij populaties met affectieve stoornissen.
3. Coregulatie Coregulatie is het zenden en ontvangen van signalen van veiligheid tussen verschillende individuen. Daarbij voedt en reguleert elk individu de ander(en). Omdat het ingebouwd is in ons evolutionaire verleden, is het geen verlangen maar een behoefte. Mensen zijn geprogrammeerd om interpersoonlijke verbinding te zoeken. Dat hebben mensen nodig om te overleven. Voor getraumatiseerde mensen kan dat proces moeilijk verlopen.
Dorsaal vagaal complex De dorsale tak van de nervus vagus ontspringt in de dorsale motorische kern. Volgens de polyvagaaltheorie is dit de fylogenetisch oudste tak. Hij is ongemyeliniseerd en bestaat bij de meeste gewervelde dieren. Deze "vegetatieve vagus" zou verbonden zijn met primaire overlevingsstrategieën van primitieve gewervelde dieren, reptielen en amfibieën. Onder bepaalde bedreigingen "bevriezen" deze dieren, waardoor ze hun metabolische bronnen behouden.
Ventraal vagaal complex Bij zoogdieren is een complexer zenuwstelsel ontstaan, waarbij de ventrale tak van de vagus ontspringt in de nucleus ambiguus. Hij is gemyeliniseerd om sneller te kunnen reageren. De polyvagaaltheorie noemt dit de "slimme vagus", omdat ze deze associeert met de regulatie van "vecht- of vlucht"-neigingen door middel van sociaal, verbindend gedrag. Deze tak van de vagus zou, met andere woorden, defensieve limbische circuits activeren of juist deactiveren, afhankelijk van de situatie. Dat wil trouwens niet zeggen dat de theorie defensief gedrag alleen maar aan het limbisch systeem toeschrijft.
De nervus vagus heeft een effect op interne organen boven het middenrif zoals de luchtpijpvertakkingen, het strottenhoofd, de slokdarm en het slokdarmhoofd. Ook heeft hij veel invloed op het hart. Wanneer de vagale spierspanning naar de sinusknoop van het hart hoog is, klopt het hart rustig. Als de nervus vagus gespannen is, is er geen vecht-of-vluchtreactie mogelijk zonder activering van het sympathisch bijnierstelsel. Dat brengt hoge biologische kosten met zich mee.
Vagale spierspanning als indicator van stress Om homeostase (een staat van rust) te behouden, reageert het centrale zenuwstelsel voortdurend op omgevingssignalen. Omdat de vagus daarin zo'n belangrijke rol speelt, is de vagale spierspanning volgens Porges een goede stress-indicator.
Onderzoek heeft aangetoond dat een verminderde vagale tonus een negatieve invloed heeft op het hart en geassocieerd wordt met ziekten en medische complicaties.
Ontwikkeling van de theorie In 1994 ontwikkelde psycholoog en hoogleraar psychiatrie Stephen Porges, destijds directeur van het Brain-Body Center aan de Universiteit van Illinois in Chicago, de theorie.
Hij combineerde daarbij ideeën uit de evolutiebiologie en de neurologie. Hij stelde dat autonome reacties zich hebben aangepast aan de fylogenetische ontwikkeling van neurale circuits.
Zijn bevindingen zijn meegenomen door enkele theoretici op het gebied van jeugdtrauma. Verwante technieken worden daarnaast gebruikt door traumatherapeuten als Peter A. Levine, Marianne Bentzen en Bessel van der Kolk, die de theorie prijzen.
Kritiek Verschillende tegenstanders beschouwen de theorie als ongefundeerd. Pepijn van Erp noemde de theorie in januari 2024 in de podcast van Stichting Skepsis 'pseudowetenschap', wat presentator Richard Engelfriet in mei 2025 in de podcast herhaalde.
Neuroanatomen wijzen erop dat er geen directe communicatie is tussen de branchiomotorische ('bron') kernen in de hersenstam en het visceromotorische deel van de nucleus ambiguus, wat in tegenspraak is met de theorie. Evolutiebiologen menen dat de gemyeliniseerde nervus vagusvezels die bij longvissen van de nucleus ambiguus naar het hart leiden, de theorie over de nucleus ambiguus bij zoogdieren logenstraffen.
Neurowetenschappelijke beweringen Neuhuber en Berthoud stelden in 2022 dat de "fundamentele fylogenetische en functioneel-anatomische stellingen van de polyvagaaltheorie geen stand houden bij nader onderzoek". Zij stellen dat de polyvagaaltheorie de rol van de verschillende vagale kernen bij het optreden van de bevriezingsreactie onjuist weergeeft. Volgens hen kan niet bewezen worden dat het dorsale vagale complex een rol speelt bij bevriezing en bij passief-verdedigend gedrag. Ze vinden de bewering "dat branchiomotorische kernen in de hersenstam rechtstreeks communiceren met het visceromotorische deel van de nucleus ambiguus" misleidend, en menen dat de relevante netwerken niet 'ventraal vagaal complex' genoemd zouden moeten worden. Deze terminologie zou kunnen insinueren dat de vagus een "primaire motor" is. Volgens hen is dat niet het geval.
Taylor, Wang en Leite verklaarden zich in hetzelfde jaar (2022) tegenstanders van het gebruik van de termen 'vagaal systeem' en 'slimme vagus'.
Evolutionaire beweringen Grossman en Taylor stelden in 2007 dat er geen bewijs is dat de dorsale motorische nucleus een evolutionair primitiever centrum is van het parasympathische systeem van de hersenstam dan de nucleus ambiguus. In een artikel uit 2018 beschreven Monteiro en collega's gemyeliniseerde nervus vagusvezels bij longvissen. Dat weerspreekt de veronderstelling dat de nucleus ambiguus uniek is voor zoogdieren. De onderzoeken van Grossman (2023) en van Taylor, Leite en Skovgaard (2010) onderschrijven dit.
Taylor, Wang & Leite formuleerden in 2022 het vermoeden dat cardio-respiratoire interacties die lijken op respiratoire sinusaritmie (RSA) een overblijfsel kunnen zijn van oudere cardio-respiratoire systemen, wat aannames over polyvagale interacties weerspreekt.
De dichotomie tussen asociale reptielen en sociale zoogdieren die de polyvagaaltheorie aanhangt, is betwist. Doody, Burghardt & Dinets beschouwen verschillende manieren om de socialiteit van dieren te beoordelen en te classificeren en stellen dat Porges' dichotomie onjuist is. Hoewel veel zoogdieren (met name mensen) complexer sociaal gedrag kunnen vertonen dan reptielen, is er een aanzienlijke overlap in sociale tendensen tussen de twee groepen. "De labels 'sociaal' en 'asociaal' zijn te grof om bruikbaar te zijn in een vergelijkend kader van sociaal gedrag", stellen zij.
Claims over hartfunctie De polyvagaaltheorie stelt een relatie voor tussen RSA-reacties en vormen van psychopathologie, maar een meta-analyse concludeert dat het empirische bewijs niet doorslaggevend is.
Volgens Grossman en Taylor geeft bestaand onderzoek aan dat respiratoire sinusaritmie (RSA) geen betrouwbare marker is voor de vagale tonus, omdat deze naast vagale invloeden ook onderhevig is aan zowel respiratoire variabelen als sympathische (bèta-adrenerge) invloeden. Bovendien stellen ze dat de resultaten van Porges' onderzoek uit 2003 naar twee soorten hagedissen gebrekkig waren vanwege onjuiste metingen van de hartslagvariabiliteit.
Zie ook Ingrijpende jeugdervaringen Ulrich F. Lanius, Sandra L. Paulsen, Frank M. Corrigan: Neurobiology and Treatment of Traumatic Dissociation: Towards an Embodied Self. Springer Publishing Co., 2014 (Review). Porges, S. W. (2021, August). Polyvagal Theory Principles and Criticisms. Polyvagal Institute. https://www.polyvagalinstitute.org/criticaldiscussionofpolyvagaltheory Holly Bridges: Reframe Your Thinking Around Autism: How the Polyvagal Theory and Brain Plasticity Help Us Make Sense of Autism. Jessica Kingsley Publishers. 2015, Robert Bright: The Polyvagal Theory: The Simplified Guide to Understanding the Autonomic Nervous System and the Healing Power of the Vagus Nerve – Learn to Manage Emotional Stress and PTSD Through Neurobiology. White Publishing, Ltd., 2020,
Externe links Polyvagaaltheorie bij het Polyvagaalinsituut The Polyvagal Theory – www.wam.umd.edu
Referenties
Categorie:Pseudowetenschap