Oelbert (ook Ulbert) van Oosterhout (ook van Breda) is een legendarische martelaar en cefalofoor, die uitsluitend in Oosterhout als 'heilige' wordt vereerd.
Legende Oelbert was een boer die, vermoeid van het ploegen, op zijn akker een dutje deed.
Enkele misdadigers waren op heterdaad betrapt bij het plegen van een roofmoord. Op de vlucht kwamen zij langs de slapende Oelbert en legden hun bebloede zwaard naast hem neer. De achtervolgers zagen de boer aan voor de moordenaar en sloegen hem zijn hoofd af. Zijn lichaam werd meegenomen en zolang in een kapelletje opgebaard. Het onthoofde lichaam stond echter op, liep terug naar de plek waar zijn hoofd nog steeds lag, raapte het op en droeg het terug naar de kapel.
Volgens de legende had zelfs het vee in de gaten dat het hier om een heilige ging. Oelbert's ossenspan bleef dagenlang, uit eigen beweging, zonder voerman, hout en ander bouwmateriaal aandragen voor de bouw van een kapelletje dat ter ere van 'Sint Oelbert' werd opgericht. Later zouden de stoffelijke resten zijn overgebracht naar de kerk van Oosterhout, om in de loop van de geschiedenis verder te worden vervoerd naar Thoulouse.
Verering De eerste vermelding van de heilige Oelbert vinden wij in 1277, als Oelbertsdag wordt genoemd als cijnsdag in Oosterhout. Een datum wordt verder niet genoemd dus kennelijk werd deze als bekend verondersteld.Toorians, p. 176 Thans wordt zijn feestdag op 22 oktober gevierd.
Tot 1312 zou de Sint-Jan van Oosterhout Oelbertskerk geheten hebben, maar hij zou daarna als beschermheilige van de kerk aan de markt door Johannes de Doper zijn verdrongen.
Details over het veronderstelde martelaarschap van Oelbert hebben wij te danken aan theoloog Johannes Molanus. In 1572 of 1573 hoorde hij van pastoor Daniel van Doirne van de Sint-Jan het verhaal over de 'heilige Oelbert' en publiceerde het.Toorians, p. 178
In 1652 werf een veiling gehouden, omdat de Sint-Jan was overgedragen aan de gereformeerde gemeente. Altaren en beelden werden te gelde gemaakt. De gereformeerden hadden daar immers geen behoefte aan. Schout Coenen, zelf gereformeerd, had kennelijk wel belangstelling en betaalde 25 gulden voor twee beeldjes van Sint-Oelbert.
Vernoemingen In 1954 werd het kleinseminarie, onderdeel van een kapucijnenklooster in Oosterhout, een door het Rijk erkend gymnasium. Vanaf 1959 mochten ook jongens komen studeren die geen priester wilden worden en veranderde de naam van het gymnasium in Sint-Oelbertgymnasium. Het Sint-Oelbert Gymnasium is nog steeds in een deel van het oorspronkelijke klooster gevestigd.
In 1998 besloot de gemeenteraad om de rest van het klooster te laten verbouwen tot luxe appartementen. Het appartementencomplex kreeg de naam 'Oelberthof'.
Vanaf 2005 worden in het Sint-Oelbert Gymnasium zogeheten 'Oelbertlezingen' georganiseerd. Deze lezingen worden gegeven door oud-leerlingen of personen die nauw verbonden zijn aan de school. De reeks staat ook wel bekend als Oelbert on Tour of Oelbert College Tour. Ze verwijst echter naar de onderwijsinstelling, niet naar de plaatselijke heilige.
Historiciteit De historisch-kritische methode van onderzoek laat weinig heel van het personage Oelbert van Oosterhout.
Wanneer Oelbert geleefd zou hebben is volstrekt onduidelijk. Sommige bronnen melden "tussen 600 en 800", andere noemen de twaalfde eeuw.
Ook is niet duidelijk wat er met Oelberts relieken zou zijn gebeurd. Deze zouden door de Franken (Franci) meegenomen zijn naar Thoulose, maar of hiermee de Zuid-Franse stad Toulouse, Tolosa of wellicht Toul (Toloniensis episcopus) bedoeld wordt is onzeker.L. Toorians, pp. 178-181
Verder zou Oelbert, of een naamgenoot, ooit in de Sint-Bartolomeüskerk te Luik begraven hebben gelegen. In een Luikse kroniek is immers te lezen: ‘Balderik II heeft de kerk van de heilige Bartholomaeus in Luik ingewijd, de kerk die Godschalk, de proost van de grote kerk, had laten bouwen, en hij stelde daar twaalf priesters aan en schonk hun een eigen, vrij grondbezit. Er wordt gezegd dat de heilige Ulbert, martelaar, daar rust.’Toorians, P. 179
Historicus en taalkundige Lauran Toorians concludeert dat Oelbert vrijwel zeker een ‘samengestelde’ heilige is, met de voornaam van Autbert van Kamerijk, de feestdag van Abercius van Hiëropolis en de martelaarsgeschiedenis van Justus van Beauvais en Dionysius van Parijs.L. Toorians, p. 191
Categorie:Nederlands heilige of zalige Categorie:Persoon in de Nederlanden in de middeleeuwen