Michel François (Sint-Truiden, 1956) is een Belgische hedendaagse conceptuele kunstenaar. Hij werkt met de meest diverse kunstvormen, waaronder sculpturen, video's, foto's, drukwerk, schilderijen, tekeningen, ontwerpen van theaterdecors, perfomances en installaties. Zijn tentoonstellingen worden gekenmerkt door onderlinge verbanden tussen diverse kunstvormen. Hij woont en werkt in Brussel.
Jeugd en opleiding Michel François is geboren in Sint-Truiden, maar groeide op in Brussel. Zijn moeder was een beeldhouwster en danseres afkomstig uit Winterslag, zijn vader was een kunstschilder afkomstig uit Luik. François was reeds van in zijn jeugd bezig met kunst, waarin de verschillende kunstdisciplines die hij thuis zag een invloed hadden op zijn latere werk.
Na zijn middelbare school volgde hij toneel aan het INSAS, de Franstalige Brussele school voor film-, tv- en theateropleiding, maar maakte deze opleiding niet af. Hij volgde een jaar keramiek aan de kunstacademie van Bosvoorde en vertrok daarna voor een jaar op wereldreis. Daarna volgde hij van 1979 tot 1982 grafische kunst aan de Ecole de Recherche Graphique (ERG) in Brussel.
In 1979 werd hij de partner van de kunstenares Ann Veronica Janssens, ze kregen twee kinderen, de latere antropologe en filmmaakster Justine François (1985) en de latere actrice Léone François (1991). Michel François en Ann Veronica Janssens gingen later uit elkaar, ze hadden elk hun eigen artistieke praktijk, maar bleven regelmatig samenwerken en tentoonstellen. In 2022 verwierf het Museum M een van hun gemeenschappelijke werken.
Beginjaren Rond 1980 vestigde Michel François zich als kunstenaar. Wanorde en ambiguïteit waren kenmerkend voor die periode. Zijn eerste kunstwerk dat de aandacht trok, Appartement à louer uit 1980, bestond uit een lange en smalle ruimte achter een raam in een Brusselse straat die kon bezocht worden door toeschouwers en waarin andere kunstenaars gedurende een aantal dagen verbleven.
Michel François werd al snel een veelgevraagde kunstenaar in diverse galerieën in België en voor tentoonstellingen zoals in het Museum van Elsene, Bozar, Muhka en kunstencentrum Vooruit. In het buitenland kwam hij onder andere aan bod in het Stedelijk Museum Amsterdam, de galerie Maeght in Parijs en op tentoonstellingen in Québec, Madrid, Venetië, Keulen, Viterbo en Maastricht.
Internationale doorbraak François kwam voor het eerst internationaal in de aandacht met zijn deelname in 1992 aan Documenta IX in Kassel onder leiding van Jan Hoet. Hetzelfde jaar kreeg hij zijn eerste solotentoonstelling in Bozar in Brussel met als titel "Le Monde et les bras".
In 1994 naam François deel aan de Biënnale van Sao Paulo in Brazilië, waar hij opviel met zijn affiches die aan twee kanten bedrukt waren. Zijn ervaringen in Brazilië leidden tot het maken van mixed media installaties bestaande uit de meest diverse voorwerpen zoals hout, baksteen, blikjes, flessen, gips en textiel die aan Arte Povera deden denken. Hij maakte deze installatie, die opgenomen is in de collectie van het Middelheimmuseum, in meerdere varianten.
In 1997 was zijn werk te zien in het Witte de With, Centrum voor Hedendaagse Kunst in Rotterdam en op de biënnale van Istanbul. In 1998 maakte hij voor een tentoonstelling in het Museum Voorlinden het werk Retenue d'eau, een constructie van honderden plastic zakjes gevuld met water die aan een nylondraad hingen. Hij maakte in 2019 een nieuwe versie van deze constructie op het kunstenfestival Watou.
In 1999 was hij samen met Ann Veronica Janssens de Belgische vertegenwoordiger op de Biënnale van Venetië waar hij het Belgisch paviljoen versierde met pluizenbolletjes van paardenbloemen met als titel Pissenlits. Deze tentoonstelling zorgde voor de internationale doorbraak van François en Janssens.
Hoogtepunten Het werk van Michel François werd tentoongesteld op meer dan 700 tentoonstellingen verspreid over de ganse wereld, waaronder Japan, Indië, New York, Berlijn, Taiwan, Londen, Los Angeles, Lissabon, Casablanca, Philadelphia, Azerbeidzjan en Mexico. François wordt sinds 2005 vertegenwoordigd door de galerie Xavier Hufkens, waar hij in 2020 zijn zevende solotentoonstelling kreeg. Hij is in het buitenland onder andere vertegenwoordigd door Bortolami in New York en Carlier Gebauer in Berlijn en Madrid.
Centre Pompidou In 2002 kreeg François een tentoonstelling in het Centre Georges Pompidou met de titel “Salon Intermédiaire”. Het was een ruimtevullende installatie van een wachtkamer aangevuld met videokunst. Deze installatie werd opgenomen in de collectie van het Centre Pompidou.
Scenografie François werkte regelmatig samen met de choreografe Anne Teresa De Keersmaeker en haar dansgezelschap Rosas. Zo zorgde hij onder andere voor de scenografie van The Song in 2009, Cesena in 2011 op het Festival van Avignon, En Attendant in 2012, Partita 2 in 2013, Bernabo in 2023 en Exit Above en Brel in 2025. Hij werkte ook samen met de choreograaf Pierre Droulers in 1995 voor de voorstelling Mountain/Fountain, MA in 2000, Flowers in 2005 en Walk, Talk, Chalk in 2009.
S.M.A.K. Eind oktober 2008 was François curator-kunstenaar voor de tentoonstelling Faux Jumeaux in het S.M.A.K. in Gent. Het was een prélude op zijn eigen tentoonstelling van 2009. François vroeg aan 15 curatoren om telkens twee werken die onafhankelijk van elkaar gemaakt werden en louter toevallig heel grote gelijkenissen met elkaar vertoonden te selecteren. Deze werken werden tentoongesteld in een ruimte die hij in twee delen had opgesplitst als een soort spiegelzaal. In 2009 volgde zijn eigen solotentoonstelling Plans d'évasion in het S.M.A.K., zijn eerste retrospectieve. François bouwde de tentoonstellingsruimte om tot een labyrint waarin in hij al zijn kunstvormen en beeldmateriaal met elkaar in dialoog bracht met tegenstellingen, associaties, symmetrieën of verborgen betekenissen.
CRAC Occitane In 2012 had hij een museum vullende tentoonstelling Pièces à conviction in CRAC Occitane in Sète waarin naast zijn vroeger werk vooral nieuw werk toonde. De titel verwees naar zijn foto's van bewijsstukken zoals een paraplu of een wandelstok die hij in het Justitiepaleis van Brussel had genomen en die als bewijsstuk een speciale betekenis hadden verkregen en waarmee hij een verbanden legde met zijn eigen kunstwerken.
Theatervoorstelling Op vraag van het Kunstenfestivaldesarts in 2015 maakte hij een theatervoorstelling in de vorm van een performance met als titel The Play = Take the Floor voor de Koninklijk Vlaamse Schouwburg in Brussel. Hij speelde er zelf in mee samen met zijn dochter Léone François Janssens (actrice) en ook zijn kat was aanwezig op de bühne. Deze voorstelling werd nadien ook in het Théâtre de la Cité Internationale in Parijs opgevoerd.
Bozar In 2023 kreeg Michel François na meer dan veertig jaar een tweede solotentoonstelling in Bozar in Brussel die de titel Contre Nature kreeg. De tentoonstellingsruimte werd ingericht als het verlengde van zijn atelier en bood als een gesamtkunstwerk een overzicht van zijn vroegere werk en een aantal nieuwe werken, een "retroprospectief" zoals François het zelf noemde. Verschillende van zijn oudere werken vertoonden een herwerking op basis van zijn nieuwe inzichten. De titel sloeg op zijn neiging om dingen die niet samen horen samen te brengen of omgekeerd elementen te veranderen waardoor ze tegennatuurlijk lijken. Opvallend was de installatie Blind Spot die hij het jaar daarvoor in Bakoe had gemaakt, een uitkijkpost van een gevangenis waarvan het glas vervangen was door spiegels waardoor de toeschouwers zich zelf lijken te observeren. François combineerde deze installatie met video's van gasbellen die hij in Bakoe had gemaakt. In een andere zalen toonde hij de installaties Jardin contre nature’ een tuin met readymades en voorwerpen in transformatie, Pièces à conviction met abstracte sculpturen die verwezen naar lichaamsdelen en de installatie De geeuwer, naar een schilderij van Pieter Breughel dat vanuit een kijkgat zichtbaar als referentie naar de kunstgeschiedenis.
Stijl en oeuvre miniatuur|Michel Francois, Pièce à Conviction (45 / 65 - 45), 2012, Middelheimmuseum Het werk van François past niet in een specifieke stijl. De sculpturale visie staat centraal in zijn werk, hij ziet het als de brug tussen beweging (dans, performance) en statische kunst (fotografie, schilderen). Een constante in zijn oeuvre is de transformatie van eenvoudige en alledaagse objecten of feiten (video) tot dragers van een nieuwe betekenis of boodschap. In sommige werken laat hij de materie zelf zorgen voor de transformatie, zoals waterdruppels die een zoutsteen veranderen of brons dat een eigen vorm aanneemt tijdens het smeltproces. Hij is gefascineerd door de onstabiele toestand net voor de vernietiging, verspreiding of transformatie, dit uit zich ook in voorliefde voor recycling van voorwerpen die weggegooid worden. De transformatie maakt eveneens deel uit van de technische kant van zijn werk, zo maakt hij van een rechthoekige ruimte een schilderij of van een inktvis die vloeistof spuwt een Rohrschachtest. Hiermee wil hij zich afzetten tegen de neiging van de mens om alles onder controle te houden en legt hij de klemtoon op het belang van de tijd, oorzaak en gevolg en het toeval in het ontstaan en het leven.
Zijn thema's gaan over kwetsbaarheid en schoonheid van de natuur en levende wezens en hun weerstand en breekbaarheid tegenover destructieve krachten waaraan ze bloot staan. Hij gebruikt hiervoor de meest diverse kunstvormen zoals installaties, video's, beeldhouwkunst, schilderkunst en fotografie. Zijn werken worden gemaakt met de meest diverse materialen, artificiële zoals glas, gips, aluminiumfolie, staaldraad, ballonnen, voorwerpen uit zijn grote verzameling vondsten en natuurlijke objecten zoals bladeren, planten, paardenbloemen of water. Zijn kunst bestaat uit figuratieve en abstracte componenten en dynamische elementen.
In zijn oeuvre legt hij verbanden en netwerken die tot een zekere vorm van coherentie leiden. Dit kunnen zowel associaties, tegenstellingen, aanvullingen of gelijkenissen zijn. In zijn tentoonstellingen brengt hij verschillende afzonderlijke kunstwerken samen tot een gesamtkunstwerk, de verbanden tussen werken liggen bij elke tentoonstelling anders. Zijn kunstwerken zijn steeds in evolutie omdat hij ze regelmatig bewerkt of herwerkt of omdat hij ze hergebruikt in andere kunstvormen, zoals een video van een sculptuur, waarvan hij vervolgens van die video's foto's maakt.
In zijn titels verwijst hij naar de hedendaagse realiteit, de klimaatopwarming, de huiselijke omgeving, psychologie en in het bijzonder naar gevangenissen en gevangenschap, een herinnering aan een gebeurtenis tijdens zijn reizen in zijn vroege jaren. Dikwijls bevatten zijn werken een politieke of maatschappelijke boodschap soms subtiel, soms te opvallend volgens critici, zoals de witte vlag die dikwijls terugkeert in zijn exposities.
Werk in musea en collecties (selectie)
Art Center Hugo Voeten, Herentals BPS22, Charleroi Centre Pompidou, Parijs De Haagse Hogeschool, Den Haag De Pont Museum, Tilburg Fundación Jumex Arte Contemporáneo, Mexico City Institut d’art contemporain, Villeurbanne, Rhöne-Alpes, Kadist, Parijs La Boverie, Luik Musea voor Schone Kunsten, Brussel, M HKA, Antwerpen Middelheim Museum, Antwerpen Musée Cantonal des Beaux-Arts de Lausanne, Lausanne Museum Dhondt-Dhaenens, Sint-Martens-Latem Museum of New Zealand, Wellington, Nieuw-Zeeland Museum Voorlinden, Wassenaar Nationale Bank, Brussel Justitiepaleis, Brussel Palazzo Grassi, Punta della Dogana, Venetië Koninklijk Museum voor Schone Kunsten, Brussel S.M.A.K., Gent Städel Museum, Frankfurt am Main Stedelijk Museum, Amsterdam Van Abbemusem, Eindhoven Scribble, sculptuur in La Louvière Museum M, Leuven (gemeenschappelijk werk Michel François & Ann Veronica Janssens) Peanuts, bronzen beeld, Prijs Wivina Demeester 2019, Vlaamse Gemeenschap