De synagoge van Beilen was een joods gebedshuis aan de Schoolstraat in het Drentse dorp Beilen. De synagoge werd ingewijd in 1885 en deed dienst tot de wegvoering van de joodse gemeenschap in 1942 tijdens de Tweede Wereldoorlog. Het gebouw werd in 1952 gesloopt.
Geschiedenis
Voorgeschiedenis en eerste gebouw Hoewel de eerste joodse inwoner van Beilen al in 1774 werd geregistreerd, duurde het tot de 19e eeuw voordat er sprake was van een georganiseerde joodse gemeenschap (kille). Aanvankelijk werden de diensten bij leden thuis gehouden, de zogenaamde 'huissjoels'. In 1840 telde de gemeenschap 26 leden en in 1850 werd Beilen officieel een bijkerk van de joodse gemeente.
In 1844 werd een eerste eigen lokaal in gebruik genomen in een klein, oud huis. Vanwege de groei van de gemeenschap — tot 59 leden in 1880 — en de bouwvallige staat van dit onderkomen, ontstond de behoefte aan een volwaardige synagoge en een bijbehorend leslokaal voor godsdienstonderwijs.
Bouw en architectuur (1885) Onder aanvoering van voorzanger Chits en gesteund door opperrabbijn Hillesum werd een commissie gevormd om fondsen te werven. Omdat de lokale gemeenschap zelf niet draagkrachtig genoeg was, werden er landelijke collectes en loterijen georganiseerd. Ook de niet-joodse bevolking van Beilen, waaronder de burgemeester en lokale predikanten, droeg financieel bij. Op 15 oktober 1884 werd de locatie aan de Schoolstraat definitief bepaald in overleg met architect Geert Stel uit Assen. De plechtige inwijding vond plaats op 30 januari 1885 door M. Koekoek uit Hoogeveen. In de gevel van de synagoge was een steen geplaatst met de tekst uit Psalm 84:2: “Hoe lieflijk zijn Uw woonplaatsen”.
In 1903 werd naast de synagoge een eigen schoolgebouw voor joods onderwijs in gebruik genomen, nadat de gemeente Beilen het gebruik van een lokaal in de openbare school had beëindigd.
Tweede Wereldoorlog en sloop In 1935 werd nog het vijftigjarig bestaan van het gebouw gevierd. Tijdens de Duitse bezetting kwam de joodse gemeenschap echter zwaar onder druk te staan. In oktober 1942, op Jom Kippoer, werden de joodse inwoners van Beilen weggevoerd naar kamp Westerbork en vervolgens naar de vernietigingskampen. De synagoge werd tijdens de oorlog geplunderd en op de muren en het dak na volledig gesloopt. Na de oorlog keerden slechts twaalf joden terug naar Beilen, een aantal dat te klein was om de gemeente voort te zetten. De overgebleven leden werden gevoegd bij de joodse gemeente van Assen.
In 1947 werd de ruïne door de burgerlijke gemeente Beilen verbouwd tot schoollokaal. In 1951 verwierf de gemeente het pand definitief van het Israëlitisch Kerkgenootschap, onder de voorwaarde dat de gemeente de joodse begraafplaats aan de Eursingervoetpad eeuwigdurend zou onderhouden. In 1952 volgde de definitieve afbraak van het gebouw.
Nagedachtenis
Ter herinnering aan de verdwenen joodse gemeenschap en haar gebedshuis werd de oorspronkelijke gevelsteen van de synagoge bewaard. In 1991 werd deze door burgemeester H. Nauta onthuld in de hal van het toenmalige gemeentehuis. Sinds 2002 bevindt de steen zich in het nieuwe gemeentehuis van Beilen. De bijbehorende joodse begraafplaats, die rond 1800 werd gesticht, ligt tegenwoordig verscholen in de woonwijk Noordveld.
Categorie:Synagoge in Drenthe Categorie:Bouwwerk van Geert Stel Categorie:Bouwwerk in Midden-Drenthe Categorie:Voormalig bouwwerk in Drenthe