Een sierhermitage (ook: sierkluis, hermitage, kluizenarij of eremiteit) was een decoratief bouwwerk in tuinen en landschapsparken dat de verblijfplaats van een kluizenaar voorstelde. Ze waren vooral populair in Europa in de tweede helft van de 18e eeuw en het begin van de 19e eeuw, in de periode van de landschappelijke tuinstijl. Sierhermitages behoren tot de bredere categorie van follies, kunstmatige en vaak symbolisch geladen tuinornamenten die bedoeld waren om bezoekers te verrassen of tot reflectie aan te zetten.
Architectuur thumb|Modellen van hermitages Sierhermitages kwamen voor in uiteenlopende vormen en materialen. Veelvoorkomende typen waren: rustieke hutten van hout, riet en boomstammen; grotachtige bouwwerken met stenen, wortels en schelpen; kleine paviljoens in classicistische of gotiserende stijl.
De architectuur was doorgaans bewust primitief of archaïsch vormgegeven om een sfeer van eenvoud, afzondering en natuurverbondenheid op te roepen. In Nederland sloten deze bouwwerken aan bij de landschappelijke tuinstijl, waarin contrasten tussen cultuur en natuur centraal stonden.
Functie De primaire functie van een sierhermitage was esthetisch. Het bouwwerk vormde een pittoresk element in het landschap en bood een verrassend moment tijdens een wandeling. Het paste binnen de mode van het picturesque, waarin ruïnes, grotten en hermitages geliefde elementen waren. Op buitenplaatsen fungeerden hermitages vaak als gespreksonderwerp of als theatrale attractie. Sommige eigenaren lieten bezoekers inschrijven in een gastenboek of voorzagen de hermitage van spreuken en symbolen die tot reflectie uitnodigden. Een bijzonder aspect van sierhermitages was de aanwezigheid van een kluizenaar. De kluizenaar was soms een levende persoon, ingehuurd om het decor te verlevendigen. Maar soms was het een pop of wassen figuur, zoals bekend uit Amsterdamse pleziertuinen.
In Nederland kwamen beide varianten voor, al zijn levende kluizenaars relatief zeldzaam gedocumenteerd.
Symboliek Sierhermitages verwezen vaak naar bezinning en spiritualiteit. Maar eveneens naar vergankelijkheid, verbeeld door schedels, kruisen of dode dieren. Ook konden ze verwijzen naar terugkeer naar de natuur, geïnspireerd door de ideeën van Rousseau
Verspreiding en populariteit Sierhermitages kwamen voor in heel Europa, met name in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk en Nederland. In Nederland werden tientallen hermitages gebouwd op buitenplaatsen, vooral in de periode 1770–1860. Ze maakten deel uit van een bredere cultuur van tuinornamentiek, waarin ook doolhoven, ruïnes, belvedères en kunstmatige grotten populair waren.
Vanaf het midden van de 19e eeuw nam de populariteit van sierhermitages af. Veranderende tuinstijlen, onderhoudskosten en nieuwe opvattingen over natuurbeleving droegen bij aan hun verdwijnen. Veel hermitages zijn verloren gegaan, maar sommige zijn bewaard gebleven of gereconstrueerd op basis van historische bronnen.
Galerij
lijst van Nederlandse hermitages Locatie Buitenplaats / Park Provincie Status Bijzonderheden Driebergen-Rijsenburg Sparrendaal Utrecht Verdwenen / gereconstrueerd Enige Nederlandse hermitage met gedocumenteerde levende kluizenaars Amsterdam (Watergraafsmeer) Huize Frankendael Noord-Holland Verdwenen Houten kluizenaar als attractie Overveen Elswout Noord-Holland Bewaard Rustieke kluizenarij in landschapspark Velsen-Zuid Beeckestijn Noord-Holland Gereconstrueerd 18e-eeuwse hermitage opnieuw opgebouwd Leersum Broekhuizen Utrecht Verdwenen Hermitage in landschapspark Leersum Zuylestein Utrecht Verdwenen Rustieke kluis Breukelen Gunterstein Utrecht Verdwenen Kluizenarij in 18e-eeuwse aanleg Maarssen Doornburgh Utrecht Verdwenen Vermoedelijke hermitage Overveen Duinlust Noord-Holland Verdwenen Hermitage in landschapsstijl Vogelenzang Leyduin Noord-Holland Verdwenen Rustieke hermitage Dalfsen De Horte Overijssel Verdwenen Rustieke hermitage De Steeg Middachten Gelderland Verdwenen Vermoedelijke hermitage in landschappelijke aanleg Apeldoorn Paleis Het Loo Gelderland Verdwenen Mogelijk kluizenaarsmotief in 18e-eeuwse tuinen Oirschot Landgoed Baest Noord-Brabant Verdwenen Rustieke kluizenarij Arcen Kasteel Arcen Limburg Verdwenen 19e-eeuwse hermitage Den Haag Clingendael Zuid-Holland Verdwenen Hermitage in landschapspark Den Haag Ockenburgh Zuid-Holland Verdwenen Rustieke kluis Den Haag Sorghvliet Zuid-Holland Verdwenen Mogelijke kluizenarij in 18e-eeuwse aanleg Voorschoten Duivenvoorde Zuid-Holland Verdwenen Rustieke hermitage
Zie ook Folly Kluizenarij
Categorie:Bouwwerk naar functie Categorie:Landschapsarchitectuur Categorie:Toeristische attractie