thumb|Illustratie door Peter Newell bij het gedicht "The Sycophantic Fox and the Gullible Raven" in Fables for the Frivolous, door Guy Wetmore Carryl; in het Frans zegt de vos tegen de raaf: "I admire your beautiful plumage"
Vlijerij verwijst naar ongemeend of overdreven complimenteren om voordeel te behalen.
Het woord vindt zijn oorsprong in het rechtswezen van het klassieke Athene, waar het een andere betekenis had. De meeste rechtszaken werden toen door particuliere aanklagers aangespannen, omdat er geen politie en maar weinig aangestelde openbare aanklagers waren. Rond de vijfde eeuw v.Chr. leidde dit tot misbruik door zogenaamde sycophants: eisers die ongegronde vervolgingen instelden. Het woord heeft in het moderne Grieks nog steeds de betekenis 'lasteraar'. In het Frans (waar 'valse aanklager' of professioneel 'informant' betekent) en in het Italiaans komt een vergelijkbare betekenis voor. In het moderne Engels is de betekenis echter verschoven naar 'vleier'.
Etymologie De oorsprong van het Oudgriekse woord συκοφάντης (sykophántēs) is onderwerp van discussie, maar het woord diende als pejoratief voor particuliere aanklagers die het rechtsstelsel misbruikten.
De oorspronkelijke etymologie συκος (sykos) 'vijg' en φανης (phanēs) 'tonen'; 'onthuller van vijgen') is veel besproken. Plutarchus suggereerde dat de term verband hield met wetten die de uitvoer van vijgen verboden, en dat degenen die anderen beschuldigden van illegale uitvoer daarom sycophanten werden genoemd. Athenaeus gaf een soortgelijke verklaring. Blackstone herhaalde dit verhaal en voegde eraan toe dat er wetten zouden zijn geweest die het stelen van vijgen uit tuinen als doodstraf bestempelden, waardoor verklikkers de naam sycophant kregen. De Encyclopædia Britannica noemde deze en andere verklaringen, waaronder dat valse aanklachten zo gering waren dat ze 'niet eens een vijg waard' waren.
Over het algemeen hebben geleerden deze verklaringen vaak verworpen als latere verzinsels, lang nadat de oorspronkelijke betekenis verloren was gegaan. Danielle Allen stelt dat de term mogelijk licht obsceen was en een netwerk van betekenissen had afgeleid van de symboliek van vijgen in de Griekse cultuur, variërend van het onfatsoenlijk tonen van iemands 'vijgen' door te agressief vervolgingen na te jagen, tot het onjuist openbaar maken van privézaken van de beschuldigden.
In de Atheense cultuur
De traditionele opvatting is dat de verachting voor sycophanten samenhing met het instellen van ongegronde klachten, in de hoop een proces te winnen voor financieel gewin of om de beklaagde af te persen om de zaak te laten vallen. Andere onderzoekers zien de sycophant eerder als een lastigvallende eiser die te ijverig was om te vervolgen en geen persoonlijk belang had bij de zaak. Sycophanten konden worden ingehuurd om tegen vijanden te procederen of officiële handelingen namens iemand anders te verrichten, zoals het indienen van decreten, optreden als pleitbezorger of getuige, of het omkopen van autoriteiten en jury's. Sycophanten werden gezien als parasitair en zonder eerbied voor waarheid of rechtvaardigheid.
Redevoeringen De beschuldiging van sycophantie tegen een eiser was ernstig. Twee bewaard gebleven redevoeringen, "Against the Grain Dealers" van Lysias en "Against Leocrates" van Lycurgus, verdedigen hun auteurs tegen aantijgingen dat zij sycophanten waren omdat zij als particuliere burgers zaken aanspanden zonder persoonlijk belang; in beide gevallen lag de kern van de aanklacht in het ontbreken van persoonlijk betrokken zijn.
Maatregelen tegen sycophanten Er werden maatregelen genomen om sycophanten te ontmoedigen, zoals boetes voor eisers die minder dan een vijfde van de jurystemmen behaalden, of voor het laten vallen van een zaak nadat die was begonnen, en men maakte het mogelijk mannen te vervolgen wegens sycophantie. Ook werden verjaringstermijnen ingevoerd om sycophantie tegen te gaan.
Satire Meerdere komedies van Aristophanes bevatten sycophanten als belangrijke figuren. In The Acharnians, The Birds en Plutus verschijnen sycophanten als personages die de maatschappelijke kritiek op dit type belichamen.
Christendom De Suda vermeldt dat een van de bijnaamwoorden voor de duivel 'Sycophant' (Συκοφάντης; "valse aanklager") is, omdat hij God valselijk beschuldigde en ook tegen Job sprak.
Modern Grieks In het dagelijks gebruik verwijst het Griekse naar iemand die opzettelijk leugens verspreidt over een persoon om diens reputatie te schaden of diens eer aan te tasten (d.w.z. een lasteraar), en is het werkwoord/de handeling (laster). In juridische termen definieert artikel 362 van het Griekse Wetboek van Strafrecht laster als "degene die op enigerlei wijze een feit over iemand anders beweert of verspreidt dat iemands eer of reputatie kan schaden", terwijl lasterlijke laster (συκοφαντική δυσφήμηση) betrekking heeft op wanneer het feit een leugen is en de verspreider weet dat het onwaar is. De eerste overtreding is bestrafbaar met maximaal twee jaar gevangenisstraf of een boete, terwijl lasterlijke laster minimaal drie maanden gevangenisstraf en een boete kan opleveren..
thumb|upright|Uriah Heep uit Charles Dickens' David Copperfield is synoniem geworden met vlijerij
LLM‑sycophantie Met de opkomst van grote taalmodellen (LLM's) is het begrip sycophancy (engels voor vlijerij) in de context van kunstmatige intelligentie opgekomen. LLM‑sycophantie beschrijft het patroon waarbij een model de gebruiker systematisch bevestigt, vleit of instemt in plaats van onafhankelijk, kritisch of feitelijk te redeneren. Dit gedrag (ook wel yes-man genoemd) kan leiden tot het onterecht bevestigen van onjuiste beweringen, het ondermijnen van betrouwbare informatievoorziening en het vergroten van gebruikersvertrouwen in foutieve antwoorden (AI hallucinatie).
Onderzoekers hebben meetmethoden en benchmarks ontwikkeld om sycophantisch gedrag te kwantificeren; een voorbeeld is de studie SycEval, die een raamwerk en datasets voor de evaluatie van sycophantie voor meerdere commerciële modellen beschrijft en rapporteert dat sycophantisch gedrag in een substantieel deel van de geteste gevallen voorkomt. Dergelijke onderzoeken benadrukken risico's in domeinen zoals onderwijs, geneeskunde en professionele besluitvorming wanneer modellen gebruikersbevestiging boven onafhankelijke verificatie plaatsen.
In april 2025 rolde OpenAI een update van het GPT‑4o‑model terug nadat gebruikers en onderzoekers meldden dat het model overdreven bevestigende en vleierige reacties gaf; OpenAI publiceerde een toelichting over de oorzaak en de geplande aanpassingen aan modelpersoonlijkheid en feedbackverwerking.
Er is maatschappelijke en juridische aandacht voor gevallen waarin gesprekken met chatbots mogelijk schadelijk gedrag hebben versterkt. In de Verenigde Staten hebben families rechtszaken aangespannen waarin wordt gesteld dat sycophancy en langdurige interacties met taalmodellen een rol speelden bij zelfbeschadiging of zelfdoding
Literatuur L. P. Clark, "A Psychological Study of Sycophancy", Psychoanalytic Review, 1934. John Oscar Lofberg, Sycophancy in Athens, 1917 (herdruk 2008). Lyle Sussman, "Sex and sycophancy: Communication strategies for ascendance in same-sex and mixed-sex superior-subordinate dyads", Sex Roles, 1980.
Categorie:Etymologie Categorie:Menselijk gedrag