De Kruiskerk is een protestants kerkgebouw in het dorp Klazienaveen in de Nederlandse provincie Drenthe. De kerk, gelegen aan De Omloop 8, werd tussen 1957 en 1963 gebouwd naar een ontwerp van de Amsterdamse architect Herman Knijtijzer. Het bouwwerk is aangewezen als provinciaal monument vanwege de architectuurhistorische, cultuurhistorische en stedenbouwkundige waarde.
Geschiedenis De bouw van de kerk maakte deel uit van een groter ensemble van gebouwen in Klazienaveen. In 1955 ontwierp Knijtijzer eerst de Nederlands Hervormde school, gevolgd door een jeugdgebouw in 1957. Met de voltooiing van de Kruiskerk in 1959 (bouwperiode tot 1963) werd de compositie van school, jeugdgebouw en kerk voltooid.
In 1966 ontstond er een conflict toen het schoolbestuur voor een uitbreiding niet Knijtijzer, maar de lokale architect J. van de Heiden inschakelde. Knijtijzer kon zich niet vinden in het ontwerp van deze uitbreiding, wat zijn betrokkenheid bij het totale ensemble benadrukte. Architectuur en ontwerp
De Kruiskerk wordt beschouwd als een van de belangrijkste werken uit het oeuvre van Herman Knijtijzer. Het gebouw is opgetrokken op een kruisvormige plattegrond met getrapte, afgeschuinde hoeken. De gevels bestaan uit gesinterde donkergele baksteen en worden gekenmerkt door grote vensterpartijen op de hoeken.
De klokkentoren Een essentieel onderdeel van het ontwerp is de klokkentoren. Voor Knijtijzer was het ontwerpen van een toren een "zuiver architectonische daad", omdat er geen functioneel programma van eisen aan verbonden was. De toren staat als een losstaand element in de hal van de kerk en rijst daaruit omhoog. Het plastische ontwerp van baksteen en beton eindigt in een open ruimte in de lucht en fungeert als een markant herkenningspunt (landmark) in de as van de Van Echtenstraat.
Interieur Het interieur van de kerk verkeert in een bijzonder gave staat. Belangrijke elementen zijn:
De houten kansel in een nis met houten omlijsting. Het waaiervormige bankenplan. Een houten balkenplafond en een wand met siermetselwerkreliëf. De ijzeren kolommen die de kapconstructie ondersteunen. De avondmaaltafel, het doopvont en het kruis.
Het orgel stamt uit 1971 en valt vanwege de relatief jonge leeftijd buiten de provinciale bescherming.
Filosofie van de architect Het werk van Knijtijzer in Klazienaveen kan worden geplaatst onder het 'zacht modernisme'. Hoewel hij beïnvloed was door het Nieuwe Bouwen, vond hij het pure functionalisme vaak te rigide. Hij zocht naar een 'harmonie van het contrast'.
Religieuze invloeden Het geloof speelde een fundamentele rol in het leven en werk van Knijtijzer. Hij was aanhanger van het vrijzinnig protestantisme (remonstrants), een stroming die wars is van dogmatiek en geloof als een persoonlijke aangelegenheid beschouwt. Deze geloofsovertuiging vertaalde hij naar zijn architectuur:
Geestelijke hygiëne: Knijtijzer geloofde dat de geestelijke hygiëne van religie een tegenhanger moest hebben in de 'ruimtelijke hygiëne' van de gebouwde omgeving. Dit leidde tot strakke, maar barmhartige ontwerpen. Religieuze kunst: In zijn jonge jaren was hij verbonden aan De Composieten, een groep kunstenaars die zich richtte op religieuze kunst. Ethiek: Zijn religieuze achtergrond kwam ook naar voren in zijn benadering van historische binnensteden, waarbij hij de term 'barmhartig' gebruikte voor het beschouwen van het verleden.
Monumentale status
De Kruiskerk is een provinciaal monument. De waardering is gebaseerd op:
Cultuurhistorie: Het is een representatief voorbeeld van naoorlogse hervormde kerkenbouw in een door het Rijk aangewezen groeikern. Architectuurhistorie: Vanwege de esthetische kwaliteit van de plastische toren en de betekenis voor het oeuvre van Knijtijzer. Stedenbouw: De beeldbepalende ligging van de toren in het dorp.
Zie ook Lijst van provinciale monumenten in Drenthe
Categorie:Bouwwerk van Herman Knijtijzer Categorie:Kerkgebouw in Emmen Categorie:Protestants kerkgebouw in Nederland Categorie:Provinciaal monument in Drenthe