Creatieve auteursdocumentaire is een vorm van documentairefilm waarin de maker expliciet optreedt als auteur en waarin subjectieve keuzes, stilistische ingrepen en persoonlijke interpretatie van de werkelijkheid zichtbaar worden gemaakt. De term wordt gebruikt binnen filmwetenschap, kunstkritiek en documentairepraktijk, en duidt geen strikt afgebakend genre aan.Renov, Michael (1993). Theorizing Documentary. New York/London: Routledge.
In tegenstelling tot journalistieke of informatieve documentaires, waarin objectieve verslaggeving centraal staat, wordt bij de creatieve auteursdocumentaire de persoonlijke visie van de maker beschouwd als een wezenlijk onderdeel van de representatie van de werkelijkheid.Nichols, Bill (2017). Introduction to Documentary (3e druk). Bloomington: Indiana University Press.
De creatieve auteursdocumentaire vertoont verwantschap met begrippen als essayfilm en auteurscinema.
Betekenis en kenmerken Binnen de creatieve auteursdocumentaire wordt de documentaire niet opgevat als een neutrale registratie, maar als een geconstrueerde vorm waarin keuzes in montage, cameravoering, geluid en vertelperspectief expliciet worden ingezet.Bruzzi, Stella (2006). New Documentary. London/New York: Routledge.
Veelgenoemde kenmerken zijn: een herkenbare persoonlijke signatuur van de maker essayistische of poëtische vertelvormen expliciete aanwezigheid van de filmmaker, bijvoorbeeld via voice-over reflectie op het maakproces of op de aard van waarheid en representatie
Historische ontwikkeling
Vroege invloeden Experimenten met subjectieve documentairevormen zijn al zichtbaar in de vroege filmgeschiedenis. De Sovjetfilmer Dziga Vertov ontwikkelde in de jaren 1920 het concept Kino-Eye, waarin montage werd gebruikt om een filmische interpretatie van de werkelijkheid te construeren.Nichols, Bill (1991). Representing Reality: Issues and Concepts in Documentary. Bloomington: Indiana University Press.
In de jaren 1950 en 1960 introduceerde de Franse etnograaf en filmmaker Jean Rouch een reflexieve benadering van documentaire film, waarbij de aanwezigheid van de filmmaker en de invloed van de camera expliciet werden erkend.MacDougall, David (1998). Transcultural Cinema. Princeton: Princeton University Press.
Ontwikkeling vanaf de jaren 1960 Vanaf de jaren 1960 groeide binnen Europa en Noord-Amerika de aandacht voor de onvermijdelijke subjectiviteit van documentaire representatie. Filmtheoretici benadrukten dat documentaires altijd het resultaat zijn van keuzes van de maker en van institutionele context, ongeacht de intentie tot objectiviteit.
Vanaf de jaren 1980 werd deze benadering vaker besproken binnen filmfestivals, kunstinstellingen en academisch onderzoek.Renov, Michael (2004). The Subject of Documentary. Minneapolis: University of Minnesota Press.
Objectiviteit en subjectiviteit Een centraal discussiepunt rond de creatieve auteursdocumentaire betreft de verhouding tussen objectiviteit en subjectiviteit. Bill Nichols stelt dat elke documentaire een vorm van representatie is die wordt bepaald door keuzes van de maker en door institutionele contexten.
Voorstanders benadrukken dat het expliciet maken van subjectiviteit transparanter kan zijn dan het suggereren van neutraliteit. Critici wijzen erop dat sterke auteursinterventie kan leiden tot vertekening of manipulatie van feiten.
Controverses en kritiek Kritiek op de creatieve auteursdocumentaire richt zich onder meer op: het vervagen van grenzen tussen documentaire en fictie, ethische vraagstukken rond representatie van gefilmde personen, mogelijke ondermijning van vertrouwen in documentaire als informatief medium.
Tegenover deze kritiek staat de opvatting dat het zichtbaar maken van constructie en auteurschap kan bijdragen aan kritisch mediabewustzijn.
Voorbeelden Internationaal worden onder meer de volgende documentaires genoemd in de context van creatieve auteursdocumentaire:
Sans Soleil (1983) van Chris Marker, een essayistische film waarin reisbeelden worden gecombineerd met filosofische reflecties.Rascaroli, Laura (2009). The Personal Camera: Subjective Cinema and the Essay Film. London: Wallflower Press. Stories We Tell (2012) van Sarah Polley, waarin persoonlijke familiegeschiedenis, archiefmateriaal en reconstructie worden verweven.Lebow, Alisa (red.) (2012/2016). The Cinema of Me: The Self and Subjectivity in First Person Documentary. London: Wallflower Press. The Act of Killing (2012) van Joshua Oppenheimer, waarin daders van geweld hun eigen daden ensceneren; dit leidde tot internationale discussie over ethiek en representatie.Elsaesser, Thomas (2013). “The Ethics of Docu-Fiction”. Screen 54(3). Grizzly Man (2005) van Werner Herzog, waarin de filmmaker door middel van commentaar een expliciete interpretatie geeft aan bestaand filmmateriaal.Prager, Brad (2007). The Cinema of Werner Herzog: Aesthetic Ecstasy and Truth. London: Wallflower Press.
Nederlandse voorbeelden In Nederland wordt de creatieve auteursdocumentaire vaak in verband gebracht met makers die een persoonlijke, essayistische benadering hanteren.
Johan van der Keuken maakte documentaires waarin persoonlijke observatie wordt verbonden met maatschappelijke en politieke thema’s, onder meer in Amsterdam Global Village.MacDonald, Scott (2014). Avant-Doc: Intersections of Documentary and Avant-Garde Cinema. Oxford: Oxford University Press. Jos de Putter maakte documentaires waarin poëzie, herinnering en tijd een centrale rol spelen, zoals in Het is een Schone Dag Geweest.Van den Oever, Anniek (2010). Dutch Documentary Traditions (studies over Nederlandse documentairepraktijken). Amsterdam: Amsterdam University Press. Cherry Duyns maakte documentaires over kunstenaars en musici, waarin een essayistische voice-over en interpretatie vaak een prominente rol spelen.Van den Oever, Anniek (2010). Dutch Documentary Traditions. Amsterdam: Amsterdam University Press. Leonard Retel Helmrich ontwikkelde een kenmerkende filmstijl met beweeglijke cameravoering en betrokken auteurschap, onder meer in zijn documentaires over Indonesië.Heijs, Jaap (2011). Bewegende blik (Nederlands Film Festival / publicatie over documentairestijl). Utrecht: Nederlands Film Festival.
Zie ook Essayfilm Documentaire Jeugddocumentaire
Bronnen
Categorie:Documentaire Categorie:Filmgenre