Essayfilm is een filmvorm die elementen van cinema, het literaire essay en filosofische reflectie combineert. In tegenstelling tot traditionele speelfilms of conventionele documentaires is de essayfilm niet primair gericht op narratieve coherentie of objectieve verslaggeving, maar op het verkennen van ideeën, vragen en standpunten van de maker. De film functioneert als een audiovisueel denkproces waarin reflectie, interpretatie en subjectiviteit centraal staan.Corrigan, Timothy. The Essay Film: From Montaigne, After Marker. Oxford University Press, 2011.
Kenmerken Essayfilms worden gekenmerkt door een open en onderzoekende structuur. Veelvoorkomende kenmerken zijn: een persoonlijke of reflectieve voice-over een associatieve, niet-lineaire montage het combineren van archiefmateriaal, fictie, documentairebeelden en tekst nadruk op denken en bevragen in plaats van narratief vertellen een expliciete of impliciete aanwezigheid van de maker
De essayfilm nodigt de kijker uit tot actief interpreteren en laat ruimte voor ambiguïteit en meerstemmigheid.Rascaroli, Laura. The Personal Camera: Subjective Cinema and the Essay Film. Wallflower Press, 2009.
Geschiedenis en ontwikkeling De essayfilm ontwikkelde zich in de tweede helft van de twintigste eeuw, parallel aan modernistische stromingen in literatuur, filosofie en beeldende kunst. Vroege voorbeelden zijn te vinden in experimentele films en reflectieve documentaires waarin commentaar en analyse belangrijker waren dan narratieve voortgang.
In de jaren zestig en zeventig kreeg de essayfilm een prominentere plaats binnen de Europese kunstcinema en politiek geëngageerde filmpraktijk. Sinds het einde van de twintigste eeuw heeft de vorm zich verder verspreid binnen videokunst, academische contexten en digitale media, waaronder online video-essays.Renov, Michael. The Subject of Documentary. University of Minnesota Press, 2004.
Essayfilm en auteurschap De essayfilm wordt vaak geassocieerd met filmisch auteurschap. De maker treedt op als denker en commentator; subjectiviteit wordt daarbij beschouwd als een constitutief element van de vorm. De film fungeert niet als illustratie van vooraf vastgestelde conclusies, maar als een procesmatig onderzoek waarin denken en verbeelden samenvallen.
Essaydocumentaire De essaydocumentaire is een documentairevorm die essayistische strategieën toepast, zoals reflectie, subjectieve positionering en associatieve montage. In tegenstelling tot verklarende of observerende documentairevormen ligt de nadruk niet op het presenteren van eenduidige feiten, maar op het onderzoeken van ideeën, perspectieven en representatie.
Essaydocumentaires zijn niet per definitie meer of minder verankerd in de werkelijkheid dan andere documentairevormen. Kenmerkend is een kritische omgang met realiteit en waarheid, waarbij de relatie tussen beeld en werkelijkheid expliciet wordt gemaakt en vaak wordt geproblematiseerd.Nichols, Bill. Introduction to Documentary. Indiana University Press, 2017.
De essaydocumentaire wordt vaak geschaard onder de noemer creatieve auteursdocumentaire, waarin persoonlijk auteurschap en vormexperiment centraal staan.
Bekende voorbeelden
Essay-speelfilms Histoire(s) du cinéma (1988–1998), Jean-Luc Godard Sans Soleil (1983), Chris Marker La Jetée (1962), Chris Marker Last Year at Marienbad (1961), Alain Resnais The Tree of Life (2011), Terrence Malick Close-Up (1990), Abbas Kiarostami The The Wild Blue Yonder (2005) (2005), Werner Herzog
Essaydocumentaires The Gleaners and I (2000), Agnès Varda Shoah (1985), Claude Lanzmann Los Angeles Plays Itself (2003), Thom Andersen News from Home (1977), Chantal Akerman Lessons of Darkness (1992), Werner Herzog Encounters at the End of the World (2007), Werner Herzog Koyaanisqatsi (1982), Godfrey Reggio
Nederlandse voorbeelden Binnen de Nederlandse filmpraktijk is de essayfilm aanwezig in zowel speelfilm- als documentairevorm, vaak op het snijvlak van cinema, beeldende kunst en persoonlijke auteurspraktijk.
The New Ice Age (1974), Johan van der Keuken Facing Time (1991), Johan van der Keuken Amsterdam Global Village (1996), Johan van der Keuken Metaal en melancholie (1994), Heddy Honigmann Farewell (2009), Ditteke Mensink 4 Elements (2006), Jiska Rickels Now Something Is Slowly Changing (2018), Menna Laura Meijer First Kill (2001), Coco Schrijber Bloody Mondays & Strawberry Pies (2008), Coco Schrijber Heimwee naar de dood (1992), Ramon Gieling In een vergeten moment(2010), Menno Otten Instant Dreams (2017), Willem Baptist Wild Zwijn (2013), Willem Baptist De engel van Doel (2011), Tom Fassaert Turn Your Body to the Sun (2021), Aliona van der Horst De zee die denkt (2000), Gert de Graaff To Stay Alive: A Method (2016). Erik Lieshout, Arno Hagers en Reinier van Brummelen. Stranger in Paradise (2016), Guido Hendrikx
Zie ook Experimentele film Documentairefilm Videokunst
Bronnen
Categorie:Filmgenre Categorie:Documentaire Categorie:Experimentele film