De parkbegraafplaats van Menen is de oudste (nog bestaande) begraafplaats van de Belgische stad Menen. De begraafplaats ligt aan de hoek tussen de Zandputstraat en de Ieperstraat. Zoals de naam al doet vermoeden, wordt het domein stilaan omgevormd tot een park waar zowel ruimte is voor graven als voor recreatieve activiteiten.

Geschiedenis De begraafplaats werd aangelegd in 1806–1807, kort na de invoering van het Napoleontische decreet van 1804, dat bepaalde dat begraafplaatsen voortaan buiten de bebouwde kom moesten worden ingericht om hygiënische redenen. Dit decreet bouwde verder op het eerdere hervormingsedict van keizer Jozef II uit 1784, waarin al richtlijnen waren vastgelegd rond een meer georganiseerde en gereguleerde omgang met begraven in de Oostenrijkse Nederlanden.

Door de groei van de bevolking en de toenemende nood aan bijkomende begraafruimte werd het terrein in de loop van de 19de en 20ste eeuw herhaaldelijk uitgebreid. Vooral in noordwestelijke richting vonden meerdere uitbreidingsfasen plaats, onder meer in 1854, tussen 1896 en 1898, in de periode 1920–1930 en later opnieuw tussen 1950 en 1960. Elke uitbreiding weerspiegelt niet alleen de demografische evolutie van de stad, maar ook veranderende inzichten in begraafcultuur, grafarchitectuur en ruimtelijke aanleg.

Na de Eerste Wereldoorlog werden op de begraafplaats ook verschillende gesneuvelde Britse en Commenwealth soldaten begraven, maar ook Belgische oud-strijders en Duitsers. De Duitse graven bleven daar echter niet permanent, in 1958 werden zij overgebracht naar het Deutscher Soldatenfriedhof (Duitse militaire kerkhof) aan de Groenestraat, waar zij sindsdien gezamenlijk worden herdacht.

Parkbegraafplaats Nadat in 1974 een nieuwe stedelijke begraafplaats werd geopend, werden op deze begraafplaats geen nieuwe concessies meer toegekend. Hierdoor ontstond geleidelijk de nood om het domein structureel te herdenken, zowel op vlak van erfgoedbeheer als ruimtelijke inrichting.

Vanaf ongeveer 2018 werkte Stad Menen aan een toekomstvisie voor het terrein. Er werden studies uitgevoerd naar de erfgoedwaarde van grafmonumenten, de toestand van paden en zerken en het beheer van vervallen concessies. Het uitgangspunt werd een evenwichtige combinatie van erfgoedbehoud, vergroening en publieke toegankelijkheid. Waardevolle grafmonumenten zouden behouden en waar nodig gerestaureerd worden, terwijl graven met vervallen concessies selectief verwijderd konden worden om ruimte te maken voor groen en openheid.

De effectieve herinrichtingswerken gingen van start in maart 2022. Tijdens deze fase werden verschillende vervallen graven ontmanteld, instabiele monumenten veiliggesteld en historische zerken hergebruikt als verharding in wandelpaden. Grote verharde oppervlakken werden onthard om plaats te maken voor graszones, bomen en beplanting. De werken gebeurden gefaseerd zodat de site toegankelijk kon blijven.

In 2023 en 2024 werd de landschappelijke inrichting verder uitgewerkt met nieuwe wandelpaden, bijkomende aanplantingen en rust- en stilteplekken. Tegelijk werd aandacht besteed aan biodiversiteit en zachte recreatie. In september 2024 werd het project afgerond. De vroegere begraafplaats evolueerde zo van een dicht bebouwde grafsite naar een open, groen herdenkingspark waarin historische gelaagdheid, stilte en natuur samenkomen.

Oorlogsgesneuvelden miniatuur|253x253px|Graven van de oud strijders met de Belgische vlag

Oud-strijders Op de parkbegraafplaats van Menen bevinden zich verschillende graven van oud-strijders, voornamelijk uit de Eerste Wereldoorlog. Na 1918 werden er op de begraafplaats een aantal militairen begraven die tijdens de oorlog waren gesneuveld of later aan hun verwondingen overleden. Het ging zowel om Belgische militairen als om Duitse soldaten. De Duitse gesneuvelden bleven daar echter niet voor altijd. In 1958 werden hun stoffelijke resten overgebracht naar het Duitse militaire kerkhof, het Deutscher Soldatenfriedhof, waar zij sindsdien gezamenlijk worden herdacht.

De Belgische oud-strijders bleven wel op de stedelijke begraafplaats begraven. Hun graven zijn vaak herkenbaar aan militaire symboliek zoals nationale emblemen, een leeuw, lauwerkransen of aanduidingen van regiment en graad. Naast gesneuvelden gaat het ook om veteranen: militairen die de oorlog overleefden maar later zijn overleden en in hun familieconcessie werden bijgezet. Deze graven vormen een belangrijk onderdeel van het funerair erfgoed van de site en maken deel uit van de historische gelaagdheid die bij de recente herinrichting werd gerespecteerd.

Verzetstrijders Tijdens de Duitse bezetting (1940–1944) was in Menen, zoals in vele Belgische steden, een actief verzet aanwezig. Leden van het verzet hielden zich onder meer bezig met het verspreiden van clandestiene pers, hulp aan onderduikers en geallieerde piloten, sabotage en inlichtingenwerk. Sommige van deze verzetslieden werden gearresteerd, gedeporteerd naar concentratiekampen of geëxecuteerd.

Een aantal van hen werd na de oorlog begraven op de stedelijke begraafplaats, vaak in een familieconcessie maar soms ook met een duidelijk herkenbare verwijzing naar hun verzetsverleden. Hun grafmonumenten dragen regelmatig symbolen zoals het Belgische driekleur, een Belgische leeuw of vermeldingen als “Weerstander”, “Politiek gevangene” of verwijzingen naar kampen en gevangenissen.

Er liggen ook 8 specifieke graven geëerd aan verzetsstrijders uit de Tweede Wereldoorlog die stierven in het laatste jaar van de oorlog (1944). De meeste hiervan zijn gestorven in Geluwe of Menen.

Commonwealth Op de parkbegraafplaats van Menen bevinden zich 15 graven van Britse soldaten die sneuvelden, 14 daarvan sneuvelden tijdens de Eerste Wereldoorlog en 1 daarvan sneuvelde tijdens de Tweede Wereldoorlog. Hiervan waren er 5 gesneuvelden lid van het Royal Flying Corps.

Provinciaal Mausoleum

miniatuur|315x315px|Monument van het provinciaal mausoleum Het Provinciaal Mausoleum der Politieke Gevangenen uit West-Vlaanderen is een herdenkingsmonument op de parkbegraafplaats van Menen. Het werd na de Tweede Wereldoorlog opgericht ter nagedachtenis van de politieke gevangenen en verzetsstrijders uit de provincie West-Vlaanderen die tijdens de Duitse bezetting (1940–1944) werden gearresteerd, gefolterd, gedeporteerd naar concentratie- en uitroeiingskampen en vaak niet terugkeerden.

Op 1 november 1957 werd opgericht door overlevenden Maurice Dupont en Fernand Pauwels. De vereniging kreeg de naam: "Herdenkingscomité van Provinciaal Mausoleum der Politieke Gevangenen en weggevoerden van West-Vlaanderen".

Op 18 januari 1958 stuurde Maurice Dupont een brief naar (toenmalig) burgemeester René Gombert met de vraag om een stuk grond op de oude stedelijke begraaplaats in Menen, voor de oprichting van een mausoleum ter beschikking te stellen. Het stuk grond dat ze op ogen hadden lag op het einde van het kerkhof, met een oppervlakte van 20 vierkante meter (4 op 5 meter) Op 6 maart 1958 volgde een goedkeuring van de stad Menen. Het monument zou eigendom worden van het herdenkingscomité maar de grond zou echter eigendom blijven van stad Menen.

De eerste plechtigheid van het Provinciaal Mausoleum der Politieke Gevangenen van West-Vlaanderen werd gehouden aan het monument op de oude stedelijke begraafplaats op 14 juni 1959. Hier werd het monument ingehuldigd en is een jaarlijkse traditie van start gegaan, die vandaag nog altijd voorgezet word door de familie van Maurice Dupont en Fernand Pauwels.

Zie ook

Menenpoort (Ieper) Menin Road South Military Cemetery (Ieper)

Bronnen

Categorie:Menen Categorie:Begraafplaats van de Eerste Wereldoorlog in West-Vlaanderen