Het kruistriptiek van Sainte-Croix, ook staurotheek van Sainte-Croix of Sainte-Croix-triptiek (Frans: triptique de Sainte-Croix), is een middeleeuws retabel in de vorm van een triptiek, vervaardigd van goud, verguld koper en email. Het kunstvoorwerp is behalve een altaarretabel tevens een staurotheek, een reliekhouder met relikwieën van het Heilig Kruis. Het drieluik werd in het derde kwart van de twaalfde eeuw vervaardigd in een Maaslands atelier, werd daarna eeuwenlang bewaard in de Heilig Kruiskerk in Luik en bevindt zich tegenwoordig in het museum Grand Curtius in dezelfde stad. Het wordt beschouwd als een meesterwerk van Maaslandse edelsmeed- en emaillekunst.
Geschiedenis Volgens een bewaard gebleven akte van 5 april 1005 bevestigde de Duitse koning Hendrik II (later Rooms-Duits keizer en na zijn dood heilig verklaard) op die dag de stichting door bisschop Notger van de Luikse Heilig Kruiskerk (collégiale de la Sainte-Croix) en de oprichting van het daaraan verbonden seculiere kapittel. In de akte is tevens sprake van de schenking van diverse koninklijke goederen aan het Luikse kapittel. Een plaatselijke overlevering verhaalt dat de koning een jaar later, in 1006, een andere belangrijke schenking aan de kapittelkerk deed in de vorm van enkele splinters van het kruis waaraan Jezus zou zijn gestorven. De Duitse koning zou deze op zijn beurt hebben gekregen van de Franse koning Robert II bij een door Notger gearrangeerde ontmoeting. De kruisrelieken werden aanvankelijk in een gouden reliekenkruisje bewaard, dat mogelijk als enkolpion aan een ketting om de hals gedragen werd. , 'Das ottonische Kreuzreliquiar im Reliquientriptychon von Ste. Croix in Lüttich', in: Wallraf-Richartz-Jahrbuch, vol. 36 (1974), pp. 7-22. Uitg.: Freunde des Wallraf-Richartz-Museum und des Museum Ludwig e.V., Keulen (online tekst op jstor.org).
Omstreeks 1160-1170 besloot met deze kleine reliekhouder in een omvangrijker triptiek op te nemen. Noch over de opdrachtgever, noch over de kunstenaar is iets met zekerheid bekend, hoewel meerdere kunsthistorici verwantschappen hebben vastgesteld tussen dit triptiek en ander edelsmeedwerk van Godfried van Hoei. Het veronderstelde oeuvre van deze Maaslandse edelsmid omvat werken waaraan duidelijk meerdere kunstenaars, zo niet meerdere ateliers, hebben bijgedragen. Niettemin zijn er duidelijke stilistische overeenkomsten tussen de figuren die in het drieluik de deugden voorstellen en de engelen op het dak van het Mengoldusschrijn in Hoei, waarvan min of meer vaststaat dat het, althans voor een deel, door Godfried van Hoei vervaardigd is. 'Triptyque de la Sainte-Croix' op grandcurtius.be, geraadpleegd 17 februari 2026.
Over de bewaarplaats in de kapittelkerk en een eventuele functie in de liturgie is niets bekend. Het kapittel dat aan de Heilig Kruiskerk verbonden was, werd in 1797 op last van de Franse overheid ontbonden. In 1801 werd de kerk een gewone parochiekerk. Niet bekend is wanneer het kruistriptiek uit de kerkschat is verdwenen. Het bevond zich lange tijd in het Museum voor Religieuze Kunst en Maaslandse Kunst (Musée d'Art religieux et d'Art mosan) in Luik, dat in 2009 opging in het museum Grand Curtius (inventarisnummer GC.REL.10a.1981.34002). In 1970 werd het kunstvoorwerp gerestaureerd door het Koninklijk Instituut voor het Kunstpatrimonium (KIK-IRPA) in Brussel. Twee jaar later was het te zien in de grote tentoonstelling Rhein und Maas in Keulen, later dat jaar in het Brusselse Museum Kunst & Geschiedenis te zien als Rijn en Maas / Rhin-Meuse. , 'De l’interdisciplinarité : à propos du triptyque de la Sainte Croix à Liège', in: De la passion à la création: hommage à Alain Erlande-Brandenburg (in de reeks: Dissertationes et Monographiae, nr. 9), pp. 109-116. Uitg.: Miljenko Jurkovic, Zagreb (2017) (online tekst op orbi.uliege.be).
Het kruistriptiek van Sainte-Croix staat sinds 6 mei 2013 op de lijst van roerend cultureel erfgoed van de Franse gemeenschap in België (Liste des biens classés de la Communauté française). 'Triptyque-reliquaire de la Sainte Croix' op patrimoineculturel.cfwb.be, geraadpleegd 17 februari 2026.
Beschrijving Het kruistriptiek van Sainte-Croix wordt gezien als een meesterwerk van middeleeuwse metaalbewerking en is typerend voor de Maaslandse edelsmeedkunst omstreeks het midden van de twaalfde eeuw. De kwaliteit van het vakmanschap is uitzonderlijk, met name het drijf- en repousseerwerk, het graveer- en pointilleerwerk, het bruinvernis en het emaille in de voor het Maasland kenmerkende champlevé-techniek. In vergelijking met andere Maaslandse edelsmeedwerken valt de soberheid van het kleurgebruik op: de gekleurde accenten zijn gereserveerd voor het geëmailleerde Misericordiaplaatje, en het Christusreliëf, dat omringd wordt door een reeks geëmailleerde plaatjes. 'Triptyque de la Sainte Croix' op patrimoineculturel.cfwb.be (gearchiveerde link).
Het kruistriptiek bestaat uit meerdere delen: een relatief groot middenpaneel en twee smalle zijvleugels die samen het drieluik vormen. Het middenpaneel is opgebouwd uit een min of meer rechthoekig hoofdpaneel en een halfrond fronton, dat door middel van een rijk versierde, met edelstenen bezette architraafbalk verbonden is met het hoofdpaneel. De zijpanelen worden aan de bovenzijde afgesloten door rondbogen. Deze vorm herhaalt zich boven elk tafereel op de zijpanelen en is ook terug te vinden in het middenpaneel, zowel in het frontonachtige bovendeel als in het onderste deel. Het onderste deel wordt aan de bovenzijde afgesloten door een tweevoudige rondboogarcade, die in gesloten toestand samenvalt met de rondbogen van de zijpanelen. Een reliëf aan de onderzijde van het middenpaneel maakt eveneens gebruik van de rondboogvorm.
thumb|left|220px|Emailleplaatje met MISERICORDIA
De iconografie van het middenpaneel is gebaseerd op de verlossing, waarvan de kruisdood van Jezus het centrale element is. Dit thema houdt uiteraard verband met de in het triptiek aanwezige kruisrelieken. Centraal op het middenpaneel, precies onder het punt waar de twee rondbogen elkaar raken, is het oorspronkelijke, laat-tiende of vroeg-elfde-eeuwse reliekenkruisje bevestigd. Dit Ottoonse kruisje is gemaakt van goud, meet 6,3 × 4,7 cm en bevat de vier vermeende splinters van het Heilig Kruis. De kruisrelieken zijn in kruisvorm in een twaalfde-eeuws reliekendoosje geplaatst, dat versierd is met graveer, pointilleer- en filigraanwerk en parels. In de vier segmenten die door de kruisarmen worden gevormd is het Latijnse opschrift LIG·NV[M] VI·TE (hout of boom des levens) aangebracht. Boven het reliekendoosje is een emailleplaatje aangebracht met een personificatie van een van de deugden: MISERICORDIA (medelijden, naastenliefde). Haar houding is dezelfde als die van Christus in het timpaan boven haar. Onder het kruisreliek bevindt zich een grote cabochon van bergkristal, die een oculusvormige holte afsluit met relieken van Johannes de Doper en Vincentius van Zaragoza, respectievelijk een schedelfragment en een tand.
Het kruisreliek wordt als het ware gedragen door twee engelen, die onder de twee bogen van de arcade staan. Beiden zijn gevleugeld en voorzien van aureolen in bruinvernis en gekleed in lange, geplooide gewaden. Beide engelen hebben een hyssopstok in de ene hand en ondersteunen het kruisreliek met de andere hand. Ze stellen volgens de Latijnse inscriptie personificaties van de waarheid (VERITAS) en rechtvaardigheid (IVDICIVM) voor. De velden waarin die woorden zijn gegraveerd zijn verder opgevuld met enkele passiewerktuigen: links de azijnemmer, rechts de spijkers en de doornenkroon. Bij hun voeten rijzen uit een nis onder een rondboog vijf uitverkorenen op, allen met aureolen. Het opschrift op de rondboog luidt: RESVRRECTIO SANCTORVM (opstanding der heiligen).
Op de frontonachtige bekroning van het drieluik is Christus afgebeeld als wereldheerser, ten halve lijve en met gespreide armen, als in gebed of zegenend. Zijn aureool, met een Grieks kruis, is uitgevoerd in bruinvernis. Aan weerszijden zijn Christusmonogrammen gegraveerd, links IHC (Jezus), rechts XPC (Christus). De timpaanvoorstellingen wordt omgeven door meerdere sierranden met graveerwerk, champlevéplaatjes, edelstenen en een gegoten en vergulde bronzen kam.
De zijpanelen bevatten reliëfs van de twaalf apostelen, paarsgewijs en ten halve lijve afgebeeld. Op het linkerpaneel zijn dat, van boven naar beneden: Petrus en Paulus, Andreas en Jakobus de Mindere,Jakobus de Meerdere en Jakobus de Mindere zijn niet van elkaar te onderscheiden en ook de inscripties zijn identiek. en Johannes en Filippus. Op het rechterpaneel: Jakobus de Meerdere en Bartolomeüs, Matteüs en Tomas, en Simon en Judas Taddeüs.Vergelijk deze paarsgewijze afbeelding met die van de twaalf apostelen op het Pinksterretabel uit Stavelot (nu in Parijs), het Domitianusschrijn in Hoei en de Noodkist in Maastricht.
Zie ook Kruistriptiek van Stavelot Pinksterretabel Domitianusschrijn Mengoldusschrijn Noodkist
Categorie:Altaar (religie) Categorie:Reliekhouder Categorie:Christelijke kunst Categorie:Edelsmeedkunst Categorie:Ottoonse kunst Categorie:Maaslandse kunst Categorie:11e-eeuwse beeldende kunst Categorie:12e-eeuwse beeldende kunst Categorie:Beeldende kunst in Wallonië Categorie:Cultureel erfgoed in Wallonië Categorie:Grand Curtius