De Herder Prijs (Herder-Preis, Herder Prize), genoemd naar de Duitse filosoof Johann Gottfried Herder (1744-1803), was een prestigieuze internationale prijs die van 1964 tot 2006 jaarlijks werd uitgereikt aan wetenschappers en kunstenaars uit Centraal- en Zuidoost-Europa voor hun verdiensten in het behoud en de verbetering van het Europese culturele erfgoed en de vredelievende onderlinge betrekkingen in Europa. De Herder Prijs werd gesticht in 1963 en werd voor het eerst uitgereikt in 1964. Hij werd voor het laatst uitgereikt in 2006. Vanaf 2007 ging de Herder Prijs op in de Kairos Prijs.
Geschiedenis De Herder Prijs was een van de cultuurprijzen van de Alfred Toepfer Stichting F.V.S.. De Alfred Toepfer Stichting F.V.S. is een non-profitorganisatie die zich inzet voor het bevorderen van de Europese bewustwording met respect voor culturele diversiteit. De stichting is actief in heel Europa met diverse initiatieven op het vlak van kunst en cultuur, wetenschap, natuurbehoud en jeugdontwikkeling en reikt jaarlijks de Kairos Prijs uit.
De stichting werd rond 1932 opgericht door de Hamburgse zakenman Alfred Toepfer (1894–1993) als de F.V.S.-stichting, een afkorting die door Toepfer nooit verduidelijkt is, maar zou kunnen verwijzen naar de Pruisische reformator Baron Heinrich Friedrich vom Stein of de filosoof Friedrich von Schiller.
Vanaf 1935 reikte F.V.S. stichting de Johann Gottfried von Herder Prijs uit. Deze culturele prijs was gericht op Duitstaligen die buiten de grenzen van het toenmalige Duitse Rijk woonden. Wegens het nauwe verband met het Derde Rijk werd hij 1944 voor het laatst uitgereikt.
Niettegenstaande Alfred Toepfer na de oorlog zijn betrokkenheid met het naziregime ontkende en het initiatief nam voor meerdere Europese prijzen rond Europese samenwerking bleef hij een controversiële figuur.
De Herder Prijs werd in 1963 opgericht ter bevordering van de culturele betrekkingen met de landen van Oost-Europa, als tegenhanger van West-Europese cultuurprijzen die door de stichting werden uitgereikt zoals de Henrik Steffens Prijs, de Montaigne Prijs, de Shakespeare Prijs en de Robert Schuman Prijs voor Europese eenheid.
Beschrijving De Herder Prijs stond open voor geesteswetenschappers en kunstenaars uit een breed gamma van vakgebieden, waaronder etnografen, schrijvers, architecten, componisten, dichters, volkskundigen, kunstschilders, historici, literatuurwetenschappers, kunsthistorici, archeologen, theaterregisseurs, musicologen, museologen, taalkundigen en toneelschrijvers. Verschillende schrijvers die de Herder Prijs ontvingen wonnen later de Nobelprijs voor Literatuur, zoals Wisława Szymborska, Imre Kertész en Svetlana Alexievich Veel andere prijswinnaars kregen internationale erkenning en werden lid van hun nationale academies .
Bij de oprichting stond de prijs aanvankelijk enkel open voor wetenschappers en kunstenaars uit zeven Centraal- en Zuidoost-Europese landen, namelijkBulgarije, Tsjecho-Slowakije, Griekenland, Hongarije, Polen, Roemenië en Joegoslavië. Na het uiteenvallen van Joegoslavië en de ontbinding van Tsjecho-Slowakije werd de prijs uitgebreid naar de nieuw ontstane staten: Tsjechië, Slovakije, Servië, Montenegro, Bosnië-Herzegovina, Noord-Macedonië, Kroatië en Slovenië. Begin jaren negentig volgde een verder uitbreiding naar verschillende Europese landen uit de voormalige Sovjet-Unie: Estland, Letland en Litouwen; Wit-Rusland en Oekraïne en daarnaast ook Albanië.
Aan de Herder Prijs was een geldsom van € 15.000 verbonden. Daarnaast mocht elke winnaar een jonge universiteits- of doctoraatstudent voordragen voor een studiebeurs van één studiejaar aan een Oostenrijkse universiteit, wat het de "Herder Stipendium" werd genoemd. De jury bestond uit vertegenwoordigers van Duitse en Oostenrijkse universiteiten. De prijzen werden jaarlijks uitgereikt door de president van Oostenrijk tijdens een ceremonie aan de Universiteit van Wenen.
Er werden jaarlijks doorgaans zeven winnaars bekendgemaakt, behalve in 1964 (vier), 1977 (acht), 1993 (negen) en 2006 (vijf).
In 2007 werd de prijs stopgezet en samengevoegd met andere prijzenfondsen van de Alfred Toepfer Stichting in een nieuwe en bredere Europese jaarlijkse prijs, de Kairos Prijs, met een geldprijs van € 75.000, die jaarlijks aan één kunstenaar wordt toegekend. Het Herder Stipendium voor jonge universiteitsstudenten werd voortgezet onder een andere vorm.
Laureaten 1964
Bihalji-Merin, Oto (1904-1993), schilder en kunsthistoricus (YU) Kott, Jan (1914-2001), literatuurwetenschapper (PL) Lorentz, Stanislaw (1899-1991), kunsthistoricus (YU) Škerjanc, Lucijan Maria (1900-1973), componist (PL)
1965
Arghezi, Tudor (1880-1967), dichter (RU) Chatzidakis, Manolis (1909-1998), kunsthistoricus (GR) Hruška, Emanuel (1906-1989), stedenbouwkundige (CS) Kodály, Zoltán (1882-1967), componist (H) Németh, László (1901-1975), dichter (H) Rokyta, Hugo (1912-1999), monumentenconservator (CS) Vakarelski, Christo (1897-1979), volkskundige (BG)
1966
Cikker, Jan (1899-1989), componist (CS) Dercsényi, Dezsö (1910-1987), kunsthistoricus (H) Gorjan, Zlatko (1901-1976), dichter en vertaler (YU) Kobzdej, Aleksander (1920-1994), schilder (PL) Kriesis, Anton (1911), architect (GR) Kuret, Niko (1966-1995), volkskundige (YU) Statkov, Dimiter (1924-2002), vertaler (BG)
1967
Fenyo, Ivan (1905-1978), kunsthistoricus (H) Kompánek, Vladimír (1927), beeldhouwer (CS) Lutoslawski, Witold (1913-1994), componist (PL) Marinatos, Spyridon (1901-1974), natuurbeschermer (GR) Philippide, Alexandru A. (1900-1979), dichter (RU) Pop, Mihai (1907-2000), volkskundige (RU) Radojcic, Svetoyar (1909-1978), archeoloog (YU)
1968
Daicoviciu, Constantin (1898-1973), archeoloog (RU) Ingarden, Roman (1893-1970), filosoof (PL) Krleza, Miroslav (1893-1981), dichter (YU) Kunz, Ludvik (1914-2005), volkskundige (CS) Orlandos, Anastasios (1887-1979), archeoloog (GR) Vayer, Lajos (1913-2001), kunsthistoricus (H) Pancho Vladigerov, (1899-1978), componist (BG)
1969
Balogh, Jolán (1900-1988), kunsthistoricus (H) Brunovský, Albín (1936-1997), schilder (CS) Fuchs, Bohuslav (1895-1972), architect (CS) Jora, Mihail (1891-1971), componist (RU) Matkovic, Marijan (1915-1985), dichter (YU) Piwocki, Ksawery (1901-1974), volkskundige (PL) Stelè, France (1886-1972), kunsthistoricus (YU)
1970
Bialostocki, Jan (1921-1991), kunsthistoricus (PL) Filip, Jan (1901-1981), oudheid- en prehistoricus (CS) Franyó, Zoltán (1887-1978), schrijver (RU) Gavazzi, Milovan (1895-1992), volkskundige (YU) Illyés, Gyula (1902-1983), schrijver (H) Papaioannou, Yannis A. (1909-1989), componist (GR) Torbov, Zeko (1899-1986), filosoof (BG)
1971
Kolár, Jiří (1914-2002), dichter (CS) Koneski, Blaže (1921-1993), schrijver (YU) Megas, Georgios A. (1893-1976), volkskundige (GR) Michalowski, Kazimierz (1901-1981), archeoloog (PL) Sokolowski, Michael (1927), architect (BG) Stancu, Zaharia (1902-1974), schrijver en journalist (RU) Szabolcsi, Bence (1899-1973), musicoloog (H)
1972
Cvetko, Dragotin (1911-1993), musicoloog (YU) Atanas Dalcev,(1904-1978), schrijver en dichter (YU) Maksimovic, Branko (1900-1988), architect en stedenbouwkundige (YU) Ortutay, Gyula (1910-1978), volkskundige (H) Pešina, Jaroslav (1912-1992), kunsthistoricus (CS) Henryk Stažewski, (1894-1988), kunstschilder (PL) Vatasianu, Virgil (1902-1993), Kunsthistorcus (RU)
1973
Beševliev, Veselin (1900-1992), historicus en Slavist (BG) Charkianakis, Stylianos (1935), theoloog en historicus (GR) Harmatta, János (1917-2004), historicus en taalkundige (H) Zbigniew Herbert, (1924-1998), schrijver en dichter (PL) Jebeleanu, Eugen (1911-1991), schrijver en dichter (RU) Lubarda, Peter (1907-1974), schilder (YU) Racek, Jan (1905-1979), musicoloog (CS)
1974
Czerny, Władysław (1899-1976), architect en stedenbouwkundige (PL) Dujcev, Ivan (1907-1986), historicus (BG) Frangeš, Ivo (1920-2003), literatuurwetenschapper en schrijver (YU) Gero, László (1909-1995), architect (H) Pelekanidis, Stylianos (1910-1980), natuurbeschermer en Byzantinist (GR) Podolák, Ján (1926-1994), volkskundige (CS) Vancea, Zeno (1900-1990), componist en musicoloog (RU)
1975
Burszta, Jozéf (1914-1987), etnoloog (PL) Danov, Christo M. (1908-1999), historicus (BG) Libenský, Stanislav (1921-2002), beeldend kunstenaar (CS) Musicescu, Maria Ana (1910-1980), kunsthistorica (RU) Preisich, Gabór (1909-1998), architect en stedenbouwkundige (H) Prevelakis, Pandelis (1909-1986), dichter en romanschrijver (GR) Rajicic, Stanojlo (1910-2001), componist (YU)
1976
Buic, Jagoda (1930), beeldend kunstenaar (YU) Goleminov, Marin (1908-2000), componist (BG) Kakridis, Joannes Theophanes (1901-1992), filoloog (GR) Keresztury, Dezso (1904-1996), literair geleerde (H) Stánescu, Nichita (1933-1983), dichter (VK) Turek, Rudolf Maria František (1910-1991), archeoloog (CS) Wejchert, Kazimierz (1912-1993), architect (PL)
1977
Andriotis, Nikolaos (1906-1976), taalkundige (GR) Debenjak, Riko (1908-1987), Grafiker (YU) Kriaras, Emmanuel (1906), taalkundige (GR) Kutal, Albert (1904-1976), kunsthistoricus (CS) Majoor, Máté (1904-1986), architect (H) Penderecki, Krzysztof (1933), componist (PL) Petrov, Anastas (1899-1978), ballet (BG) Vládutiu, Ion (1929-1991), volkskundige (RU)
1978
Barbu, Eugen (1924-2004), schrijver (RU) Boškovic, Djurdje (1904-1990), archeoloog (YU) Dejmek, Kazimierz (1924-2002), directeur (PL) Djoudjeff, Stojan (1902-1998), musicoloog (BG) Gunda, Béla (1911-1994), volkskundige (H) Hruza, Jiří (1925), architect (CS) Spyropoulos, Jannis (1912-1990), schilder (GR)
1979
Magdalena Abakanowicz (1930), beeldend kunstenaar (PL) Farkas, Ferenc (1905-2000), componist (H) Kolacio, Zdenko (1912-1987), architect (YU) Natev, Atanas (1929-1989), literatuurwetenschapper (RU) Süto, András (1927-2006), schrijver (RU) Trost, Pavel (1907-1987), taalkundige (CS) Vacalopoulos, Apostolos E. (1909-2000) historicus (GR)
1980
Babic-Djordjevic, Gordana (1932-1993), kunsthistoricus (YU) Balassa, Iván (1917-2002), taalkundige (H) Lhoták, Kamil (1912-1990), schilder (CS) Manussakas, Manussos (1914-2003), cultuurhistoricus (GR) Mutafcieva, Vera Petrova (1929), schrijfster (BG) Rosetti, Alexandru (1895-1990), schrijver en taalkundige (RU) Zin, Wiktor (1925), monumentenconservator (PL)
1981
Condurachi, Emil (1912-1987), historicus (RU) Sándor Csoóri (1930), dichter (H) Georgieva, Stefka (1923), architect (BG) Loukatos, Demetrios (1908-2003), volkskundige (GR) Richter, Vjenceslav (1917-2002), architect en kunstenaar (YU) Suchon, Eugen (1908-1993), componist (CS) Szarota, Elida Maria (1904-1994), literatuurwetenschapper (PL)
1982
Aravantinos, Athanasios (1932), Städtebauer (GR) Blandiana, Ana (1942), dichteres (RU) Djuric, Vojislav J. (1925-2006), kunsthistoricus (YU) Kovacevicová, Sona (1921), volkskundige (CS) Nicev, Aleksandar (1922), dichter en vertaler (BG) Szczepanski, Jan Jozef (1919-2003), dichter en criticus (PL) Imre Varga (1923), beeldhouwer (H)
1983
Bartoszewski, Wladyslaw (1922), schrijver (PL) Entz, Géza (1913-1993), kunsthistoricus (H) Jankovic, Jozef (1937), beeldhouwer (CS) Schuller, Günther (1904-1995), architect (RU) Škreb, Zdenko (1904-1985), taalkundige (YU) Stoijkowa, Stefana (1922), volkskundige (BG) Trypanis, Constantinos A. (1909-1993), literatuurwetenschapper (GR)
1984
Cevc, Emilijan (1920), kunsthistoricus (YU) Dimaras, Constantinos (1904-1992), literatuurwetenschapper (GR) Horálek, Karel (1908-1992), taalkundige (CS) György Konrád (1933), schrijver (H) Lucaci, Constantin (1923), beeldend kunstenaar (RU) Mancev, Krassimir Grigorov (1938), taalkundige (BG) Meyer, Krzysztof (1943), componist (PL)
1985
Fucic, Branko (1920-1999), kunsthistoricus (YU) Grebenícková, Ružena (1925), literatuurwetenschapper (CS) Marino, Adrian (1921-2005), literatuurwetenschapper (YU)