Het mithraeum van Tienen is een 3e-eeuwse tempel van de mithraïsche mysteriecultus die in 1998 werd opgegraven. Hoewel deze religie sterk verspreid was in het noorden van het Romeinse Rijk, is dit vooralsnog het enige teruggevonden mithraeum in de Lage Landen.Martens 2015, p. 334 De vondsten zijn te zien in het stedelijk museum Het Toreke.

Locatie Noodopgravingen zijn in 1997-2002 uitgevoerd op de site Grijpenveld aan de Tramstraat, naar aanleiding van de aanleg van de bedrijvenzone Grijpen. Het aangetroffen heiligdom lag aan de zuidwestelijke rand van de Tiense vicus aan de heirbaan Boulogne-Kassel-Keulen.Martens 2015, p. 335 Een 150 m verderop begon het grootste Romeinse grafveld van de Benelux.

Architectuur De archeologen legden de resten bloot van een houten constructie van ongeveer vijftien meter lang en vijf meter breed, opgericht rond het midden van de 3e eeuw.Marleen Martens, "De eerste cultusplaats voor Mithras in de Benelux ontdekt te Tienen" in: Museumopener, december 2000. Online tekst Het bouwwerk lag op een terrein dat aan minstens drie kanten omheind was. Het mithraeum bestond uit drie beuken: in het midden de enigszins ingegraven cella, bedoeld voor de inwijdingsrituelen, en aan weerszijden daarnaast de hoger gelegen podia voor de toeschouwers. Het best bewaarde deel is de cella van 12 x 2 m. Van de podia zijn door erosie niet meer dan enkele paalgaten gevonden. Langs de podia liepen U-vormige waterkanalen. Het centrale gangpad van de cella leidde naar een nis waar ongetwijfeld het reliëf van de stierendoding (tauroktonie) was opgesteld, al is daarvan geen spoor aangetroffen. Hier lag ook een kleine tegelvloer waarop vermoedelijk een of meerdere altaren stonden.

Vondsten In een put onder de tegelvloer waren rituele deposities gedaan, van onder meer een zwaard. Centraler onder de cella lag een andere put, met een rechthoekig keramisch recipiënt dat verkoold materiaal bevatte.

Op het terrein is een bronzen plaatje met een votiefinscriptie van een zekere Tullio opgegraven, dat de toewijding aan Mithras onderbouwt.Votive inscription from Tienen / Tirlemont (Belgica), Epigraphic Database Heidelberg (bezocht 22 april 2026)

Interessant zijn de deposities buiten de tempel. In vier kuilen vonden archeologen duizenden dierenbotten, grote hoeveelheden aardewerk en houtskool. De grootste kuil was kruisvormig en had treden tot beneden.Martens 2015, p. 338 Ze bevatte resten van honderden dieren, vooral kippen, lammetjes en biggetjes. Het kon worden bepaald dat de lammen en biggen allemaal geslacht waren rond eind juni. Daarnaast werden fragmenten van meer dan zevenhonderd stukken aardewerk gevonden, grotendeels lokaal geproduceerd.Martens 2015, p. 345 Het ging hoofdzakelijk om kookpotten, borden, bekers en wierookbranders. Verder waren er twaalf olielampen en enkele bijzondere stukken met rituele functie: een krater in loodglazuur met een medaillon van een man met krullen en een frygische muts (Mithras of een toortsdrager) een deksel met een gekamde slang, een krater en een leeuwenkop in appliqué, vermoedelijk deel van een wierookbrander een slangenkruik met een interne en externe buis, blijkbaar bedoeld om via verhitting wijn door de mond van de slang te spuiten kruikhandvatten versierd met een slang en een leeuw, afkomstig uit Rheinzabern

De leidende hypothese is dat al dit materiaal afkomstig is van een eenmalige festiviteit ter gelegenheid van een zomerzonnewende in de periode 250-275. Aan dit collectieve feestmaal met dierenoffers nam een grote groep mensen deel, ruimer dan de kern van ingewijden die plaats konden vinden in het mithraeum. Er wordt gedacht aan minstens 285 personen. Na de maaltijd sloegen ze hun aardewerk stuk en deponeerden ze het in processie in de kuil, die vervolgens weer dicht werd gemaakt.

Literatuur Marleen Martens, "Re-thinking sacred ‘rubbish’: the ritual deposits of the temple of Mithras at Tienen (Belgium)" in: Journal of Roman Archaeology, 2015, p. 333-353. Marleen Martens, "The Mithraeum in Tienen (Belgium). The Remains of a Feast in Honour of Mithras" in: Les religions orientales dans le monde Grec et Romain. Cent ans après Cumont (1906-2006). Bilan historique et historiographique, eds. Corinne Bonnet e.a., 2009, p. 215-232 Olivier Latteur, "Un sanctuaire de Mithra à Tirlemont" in: Wavriensia Racines, 2009, nr. 6, p. 285-295 Marleen Martens, "Een tempel en een feestmaal ter ere van Mithras in de vicus van Tienen" in: Avra-Bulletin, 2007, p. 39-44 Marleen Martens, "De eerste cultusplaats voor Mithras in de Benelux ontdekt te Tienen" in: Museumopener, december 2000. Online tekst Marleen Martens, "Een tempel voor Mithras in de vicus van Tienen" in: Hermeneus, 1999, nr. 3, p. 244-251

Voetnoten

Categorie:Romeinse vindplaats in België Categorie:Voormalig bouwwerk in Vlaanderen Categorie:Tienen (België)