De Volksraadpleging van 1920 gaf de bevolking van Eupen-Malmedy gedurende zes maanden de gelegenheid zich uit te spreken tegen de aanhechting van deze Duitse gebieden bij België. Slechts 271 van de 33.726 stemgerechtigden deden dat, waarna de inlijving van het territorium bij België definitief werd.

Achtergrond Na de Eerste Wereldoorlog maakte België aanspraak op het historische Limburg en Luxemburg, maar de Conferentie van Versailles ging enkel mee met uitbreiding ten koste van Duitsland. Krachtens artikel 34 van het Verdrag van Versailles stond Duitsland de kreisen Eupen en Malmedy af. België zag dit als de rechtzetting van een historische vergissing uit 1815, en sprak daarom van een desannexatie of een bevrijdende terugkeer ("cantons rédimés"). Bovendien werd de operatie gezien als schadevergoeding voor vier verwoestende bezettingsjaren, in het bijzonder voor de kaalslag in het Belgische deel van het Hertogenwoud. Ten slotte moest het hooggelegen gebied, met de militaire basis Elsenborn, ook de strategische positie verbeteren in geval van een nieuwe Duitse inval.

Op aandringen van Woodrow Wilson huldigde de conferentie steevast het zelfbeschikkingsrecht, waar nodig gestoeld op referenda. Voor de overdracht van Eupen-Malmedy werd dit afgezwakt tot een protestmogelijkheid: artikel 34 bepaalde dat de inwoners zes maanden tijd zouden krijgen om via een register kenbaar te maken dat ze alle of een deel van de overgedragen gebieden Duits wilden houden. In het officiële Frans en Engels heette dit instrument public expression of opinion resp. consultation populaire. Het resultaat ervan zou worden onderworpen aan het bindende oordeel van de Volkenbond.

Het verdragsmechanisme liet zich analyseren als een onmiddellijke overdracht van soevereiniteit aan België, onder de ontbindende voorwaarde van een negatieve volksraadpleging: als de bevolking zich tegen de overdracht zou uitspreken, zoals vastgesteld door de Volkenbond, dan zou Eupen-Malmedy weer aan Duitsland toekomen alsof het nooit was afgestaan. Militair nam België de kreis Eupen op 29 mei 1919 over van de Fransen en de kreis Malmedy op 12 augustus 1919 van de Britten.Vanhullebusch 2025, p. 1108 Op 15 september 1919 trof het parlement bij wet de regelingen voor een overgangsbestuur in Eupen-Malmedy. Hoewel België teleurgesteld was in de beperkte territoriale winst die Versailles bood, schaarden de politici zich haast zonder uitzondering achter de volksraadpleging zoals voorzien door het verdrag. Alleen aan socialistische zijde (en buiten het parlement) waren er een paar kritische stemmen, met Louis de Brouckère die het opzet op de voorpagina van Le Peuple een "parodie van democratische waarborgen" noemde, met een voorspelbare afloop, die België in diskrediet zou brengen."Eupen et Malmédy", Le Peuple, 7 juni 1919, p. 1 Hij wilde de gebiedsoverdracht beperken tot het Franstalige Malmedy en de Waalse dorpen errond.

Op 10 januari 1920, met de inwerkingtreding van het Verdrag van Versailles, verwierf België de eigenlijke soevereiniteit over Eupen-Malmedy. Herman Baltia kwam aan het hoofd van de regering-Baltia, die belast was met het organiseren van de volksraadpleging, wat door de Duitsers werd betwist. Per Decreet van 26 januari 1920 bepaalde de regering-Baltia de criteria voor deelname: volwassen zijn (toen 21 jaar) en minstens sinds 1 augustus 1914 gedomicilieerd zijn in Eupen-Malmedy.

Verloop Van 23 januari 1920 tot 23 juli 1920 waren twee registers open in Eupen en Malmedy. Op 33.726 stemgerechtigden meldden zich slechts 271 personen om hun bezwaren tegen de aanhechting kenbaar te maken: 62 in Malmedy en 209 in Eupen.Brüll 2014 De meesten (202) waren voormalige Duitse ambtenaren.

Deze minieme opkomst was voorspeld door De Brouckère en weerspiegelde evident niet het werkelijke aantal tegenstanders van annexatie. Het verdragsmechanisme was ontradend van opzet, doordat alleen tegenstanders zich moesten manifesteren, en dit zonder stemgeheim, ten overstaan van een per hypothese vijandige overheid.Jacques Wynants, "Eupen-Malmedy (les ‘Cantons de l'Est’ belges): la question de la nationalité; les conséquences", in: Annexion et nazification en Europe. Actes du colloque de Metz, 7-8 novembre 2003, ed. Sylvain Schirmann, Universtié de Metz, p. 12 Baltia had dit ten volle geëxploiteerd door slechts twee protestregisters te voorzien in heel het gebied en door het ondertekenen ervan te doen plaatsvinden in het bijzijn van zijn ondergeschikten.Vincent O'Connell, "‘Left to Their Own Devices’. Belgium's Ambigious Assimilation of Eupen-Malmedy (1919-1940)" in: Journal of Belgian History, 2013, nr. 4 , p. 15 Daarenboven had hij dit resultaat verder in de hand gewerkt door censuur en intimidatie. Demonstraties werden verboden, Duitse kranten werden latent gecensureerd en er waren dreigende uitspraken gedaan over het verlies van betrekkingen, vergunningen en voedselbonnen.Vanhullebusch 2025, p. 1106Christoph Niessen, "Federalization in the slipstream: How the German-speaking Community of Belgium became one of the smallest federal entities in the world" in: Nations and Nationalism, 2021, nr. 4, p. 1030. Ook in omgekeerde richting was er druk en propaganda, wat België niet naliet te beklemtonen in het rapport aan de Volkenbond.

De Braziliaanse rapporteur Gastao da Cunha verwierp de Duitse beschuldigingen als vaag en anoniem, terwijl hij de Belgische bijtrad. Met een resolutie keurde de Raad van de Volkenbond op 20 september 1920 de overdracht van Eupen-Malmedy aan België goed. Aan de volksraadpleging bleef echter een smet kleven. Paul-Henri Spaak sprak later van een grote schijnvertoning ("vaste comédie"), zij het magistraal gebracht.La Bataille socialiste, 3 april 1927

Literatuur

Thibault Gaudin, Vincent Jacquet, Jean-Benoît Pilet en Min Reuchamps, "Consultation populaire et référendum en Belgique" in: Courrier hebdomadaire du CRISP, 2018, p. 5-62 Vincent O'Connell, The Annexation of Eupen-Malmedy. Becoming Belgian, 1919–1929, Palgrave-Macmillan, 2017

Hubert Willems, Les six mois de la consultation populaire à Eupen et Malmedy (1920), Brussel, 1988 Paul Veithen, "1920. Die Volksbefragung in Eupen-Malmedy-St. Vith und ihre unmittelbaren Folgen" in: Handelingen [van het] XLIIe congres [van de] Federatie van de kringen voor Oudheidskunde, Geschiedenis en Volkskunde van België. Malmedy 1972, vol. 2, 1974, p. 155-163 Heinz Döpgen, Die Abtretung des Gebietes von Eupen-Malmedy an Belgien im Jahre 1920, Röhrscheid, 1966, p. 115-179 William Harbutt Dawson, "Eupen-Malmédy – the ‘Sabotaged Plebiscite’" in: Germany Under the Treaty, G. Allen & Unwin Limited, 1933, p. 328 e.v.

Voetnoten

Categorie:Referendum in België Categorie:Nasleep Eerste Wereldoorlog Categorie:Geschiedenis van België in de 20e eeuw Categorie:Duitstalige Gemeenschap Categorie:Politiek in 1920