Discours de la servitude volontaire (Vertoog over de vrijwillige onderdanigheid) is een traktaat van de Franse humanist Étienne de La Boétie over tirannie en gehoorzaamheid. Hij schreef het ca. 1546-1554, maar gedrukte versies verschenen pas postuum en anoniem in 1577.
Totstandkoming De tekst is tot ons gekomen in een tiental manuscripten en in een gedrukte traditie. Geen enkel van deze documenten kwam echter tot stand tijdens het leven van de schrijver. Zijn boezemvriend Michel de Montaigne werpt enig licht op de creatieperiode: hij spreekt van een jeugdwerk geschreven op achttienjarige leeftijd, om dit vervolgens te corrigeren naar zestien jaar. La Boétie moet toen een jonge student geweest zijn aan de Universiteit van Orléans. Vaak wordt voorrang gegeven aan Montaignes eerste versie, omdat La Boétie in 1548 het bloedige neerslaan van de opstand van zijn geboortestreek tegen de gabelle meemaakte. Hoewel de tekst zelf er niet naar verwijst, zou dit zijn denken hebben beïnvloed. Voorts bevat de tekst aanwijzingen waaruit voorzichtig kan worden afgeleid dat hij er verder aan zou hebben gewerkt, mogelijk tot 1553-1554. In handgeschreven vorm circuleerde hij onder verlichte geesten, en zo kreeg ook Montaigne er kennis van, vóór hij tegen 1558 de schrijver zelf ontmoette.
La Boétie overleed ontijdig in 1563 en vertrouwde zijn literaire nalatenschap toe aan Montaigne. Die nam zich voor om het subversieve Discours de la servitude volontaire uit te geven door inbedding in het eerste boek van zijn Essais. Maar de hugenoten waren hem te vlug af. Ze publiceerden eerst Latijnse en vervolgens Franse uittreksels in Le Reveille-Matin des François, et de leurs voisins (1574). De Zwitserse predikant Simon Goulart nam de integrale tekst op in het derde deel van zijn Memoires de l'estat de France sous Charles Neufiesme (1577). Datzelfde jaar verscheen het werk ook onder de toegedichte titel Vive Description de la tyrannie, & des Tyrans. Toen het Parlement van Bordeaux in 1578 de Memoires verbood en openbaar liet verbranden, achtte Montaigne het te gevaarlijk om zijn plan nog uit te voeren. De toe-eigening door de monarchomachen had La Boétie in het protestantse kamp doen belanden, al was hij zelf dat geloof niet toegedaan. Zijn tekst bleef clandestien circuleren en oefende vooral vanaf de Franse Revolutie invloed uit. Het vaststellen van een authentieke versie is niet meer mogelijk gebleken, ook niet na diverse manuscriptvondsten in de 21e eeuw.
Inhoud In het werk stelt La Boétie zich de vraag waarom mensen zich onderwerpen aan gezag. Hoewel hij zijn analyse baseert op antieke voorbeelden, is het duidelijk dat hij de Franse monarchie als illegitiem en tiranniek beschouwde. Feitelijk breidde hij dat uit naar elke vorm van overheidsgezag. Alleen gehoorzaamheid aan de eigen ouders en aan de eigen rede zag hij als natuurlijk. Vrijheid was voor hem een redelijk en inherent onderdeel van de menselijke natuur. Als mensen toch in slavernij leefden, was dat omdat ze vrijwillig afstand deden van hun vrijheid, want een eenling kon onmogelijk voldoende handen en ogen hebben om hen tot gehoorzaamheid te dwingen. Van zodra ze stopten met meewerken, zouden ze hun vrijheid herwinnen, maar ze deden het niet. La Boétie verklaarde deze paradox van de vrijwillige onderwerping door een samenspel van verschillende oorzaken, waaronder de macht der gewoonte en misbegrepen eigenbelang. Hoewel hij de slavernij als vrijwillig beschouwde, was er voor hem geen sprake van een sociaal contract gebaseerd op instemming. In zijn visie ging de macht uit van het volk en hadden mensen steeds het recht ongehoorzaam te zijn aan hun heerser en hem af te zetten. Ondanks deze vroege formulering van de volkssoevereiniteit, maakte hij zich weinig illusies over de toepassing ervan in de praktijk. Daarvoor achtte hij de tirannie te diep ingeworteld.
Nederlandse vertalingen De vrijwillige onderwerping, vert. Tatjana Daan, 2025 De vrijwillige slavernij, vert. Ewald Vanvugt, 2007 De vrijwillige slavernij, vert. Dick Gevers en Bart Schellekens, 1999 Vertoog over de vrijwillige slavernij, Charlotte Bauwens, 1980 Verhandeling over de vrijwillige slavernij tegen den eene, vert. Hillegonda de Ligt, 1933
Literatuur John O'Brien, "Un manuscrit inconnu de La Servitude volontaire" in: Bibliothèque d’Humanisme et Renaissance, 2021, nr. 2, p. 303-321 John O'Brien en Marc Schachter (red.), La première circulation de la ‘Servitude volontaire’ en France et au-delà, Honoré Champion, 2019 Déborah Knop en Jean Balsamo, De la servitude volontaire. Rhétorique et politique en France sous les derniers Valois, Presses universitaires de Rouen et du Havre, 2014.
Categorie:Franse literatuur Categorie:Politiek boek Categorie:16e-eeuws boek