200px|thumb|Pools-Litouws-Roetheense Gemenebest zoals bepaald door het Verdrag van Hadjatsj van 1658: De Unie van Hadjatsj of het Verdrag van Hadjatsj was een verdrag dat op 16 september 1658 werd ondertekend in Hadjatsj in het Kozakken-Hetmanaat (het huidige Oekraïne) tussen vertegenwoordigers van het Pools-Litouws Gemenebest en de Zaporizja-Kozakken: namens Polen: Stanisław Kazimierz Bieniewski namens Litouwen: Kazimieras Liudvikas Jevlaševskis namens de Kozakken: hetman Ivan Vyhovsky en starsjyna Joeri Nemyrytsj (de architect van het verdrag) en Pavlo Teteria
Het was bedoeld om de Kozakken (Roethenen) een status te verlenen die gelijkwaardig was aan die van Polen en Litouwen binnen het Gemenest en zo in feite deze om te vormen tot het Pools-Litouws-Roetheense Gemenebest (of de "Republiek der Drie Natiën").
Achtergrond De Oekraïense hetman Bohdan Chmelnytsky heeft herhaaldelijk overwogen om een Grootvorstendom Roethenië op te richten, met name tijdens de opstand van de Kozakken in 1648 tegen de Poolse overheersing in de overwegend etnisch Oekraïense gebieden (zie Chmelnytsky-opstand). Toen Chmelnytsky in 1649 Kyiv in handen kreeg, werd hij door de bevolking inderdaad onthaald als een Kyivse grootvorst uit middeleeuwse tijden. Met het Verdrag van Zboriv uit 1649 leek de situatie ook al in die richting te ontwikkelen: de woiwodschappen Kiow (Kyiv), Tsjernihiv en Bratslav zouden als Kozakken-Hetmanaat verregaande autonomie krijgen binnen het Gemenebest, bijna op gelijke voet met Polen en Litouwen. Maar het kwam er nooit van, omdat de Sejm het verdrag weigerde te ratificeren.
Bepalingen thumb|Volledige tekst Verdrag van Hadjatsj in het Pools, bewaard in een 18e-eeuwse kopie (klik voor volledige PDF). 200px|thumb|Eed van de Poolse koning Jan II Casimir bij het Verdrag van Hadjatsj, 10 juni 1659.
De lijst met punten en bescheiden verzoeken die door "Zijne Hoogheid de Hetman van Zaporizja-Kozakken, samen met het gehele Zaporizja-leger en het Roetheense volk, aan Zijne Koninklijke Genade en het gehele Gemenebest worden voorgelegd":Vyhovsky, I. De lijst met punten en bescheiden verzoeken die door de Serene Hetman van het Zaporizja-leger, samen met het gehele Zaporizja-leger en het Roetheensevolk, aan Zijne Koninklijke Genade en het gehele Gemenebest worden voorgelegd (ПЕРЕЛІК ПУНКТІВ І ПОКІРНИХ ПРОХАНЬ, ЯКІ ПОДАЄ ЙОГО МИЛІСТЬ ЯСНОВЕЛЬМОЖНИЙ ГЕТЬМАН ВІЙСЬКА ЗАПОРОЗЬКОГО РАЗОМ З УСІМ ВІЙСЬКОМ ЗАПОРОЗЬКИМ І НАРОДОМ РУСЬКИМ ЙОГО КОРОЛІВСЬКІЙ МИЛОСТІ І ВСІЙ РІЧІ ПОСПОЛИТІЙ). Izbornyk.
Oprichting van het Grootvorstendom Roethenië (Oekraïens: Велике Князівство Руське, Velyke Knjazivstvo Roesjke) uit de woiwodschappen Tsjernihiv, Bratslav en Kiow, die samen met het Koninkrijk Polen en het Grootvorstengdom Litouwen deel zouden uitmaken van één ondeelbare „Rzeczpospolita“ (res publica, of Gemenebest) met gelijke rechten.Het Verdrag van Hadjatsj uit 1658 (Гадяцький договір 1658 року). Oekrajinsky istoryk. Het Grootvorstendom Roethenië zou worden bestuurd door de hetman van het Zaporizja-leger, die voor het leven werd gekozen uit vier kandidaten die door alle standen van de Oekraïense samenleving waren geselecteerd en door de koning van Polen waren bevestigd. In het Grootvorstendom zouden lokale besturen naar Pools voorbeeld worden opgericht. In het Grootvorstendom zouden de wetgeving en de rechtbanken worden hersteld, evenals het administratief-territoriale bestuurssysteem dat vóór 1648 bestond. Het Grootvorstendom Roethenië zou geen recht hebben op onafhankelijke betrekkingen met andere landen. Personen die de Oosters-orthodoxe geloofsovertuiging aanhangen, zouden in de Sejm mogen zetelen. Het zou worden toegestaan om eigen drukkerijen op te richten voor het drukken van geld met de afbeelding van één gemeenschappelijke koning. De eigen strijdkrachten zouden moeten bestaan uit 60.000 Kozakken en 10.000 huurlingen. Het grootgrondbezit, de lijfeigenschap en alle verplichte plichten die vóór 1648 bestonden, zouden worden hersteld. Aan het Kozakkenlandgoed werden de oude rechten en voorrechten gegarandeerd, evenals maximaal 100 Kozakken uit elk regiment op verzoek van de Hetman om door de koning in de adelstand te worden verheven. De kerkelijke Unie van Brest uit 1596 zou worden opgeheven op het grondgebied van het Grootvorstendom Roethenië. De vrijheid van de oosters-orthodoxe en katholieke godsdiensten zou worden afgekondigd. Aan de oosters-orthodoxe metropoliet en vijf andere bisschoppen werden vaste zetels toegekend in de Sejm walny van het Gemenebest. De Poolse en Litouwse strijdkrachten hadden geen recht om zich op het grondgebied van het Grootvorstendom Roethenië te bevinden, behalve in noodsituaties; in dat geval zouden zij onder het gezag van de hetman staan. Het bestaan van twee universiteiten: de Kyiv-Mohyla Academie zou dezelfde rechten krijgen als de Jagiellonische Universiteit van Krakau en een nieuw opgerichte hogeschool met de status van universiteit. In het hele land was het toegestaan om hogescholen en gymnasia op te richten met het recht om les te geven in het Latijn. Vrijheid van publicatie, mits de gepubliceerde stukken geen persoonlijke aanvallen op de koning bevatten.
Ratificatie Het verdrag werd op 16 september 1658 te Hadjatsj getekend door de vertegenwoordigers van het Pools-Litouwse Gemenebest en het Kozakken-Hetmanaat.
Op 22 mei 1659 ratificeerden de Poolse koning en de Sejm walny het verdrag, maar met een gewijzigde tekst.Władysław Konopczyński (1936). Dzieje Polski nowożytnej (Een geschiedenis van het moderne Polen. Tweede druk, Warszawa 1986, p.27). : W izbach dużo było narzekania na to, że nowy układ łamie unię lubelską (...) Ostatecznie nad tymi rozczeniami, jak i nad protestem nuncjusza [Piotra Vidoniego] oraz biskupów, sejm przeszedł do porządku dziennego. 12 maja, w dzień Wniebowstąpienia, król, prymas i senat zaprzysięgli ugodę.Robert Paul Magocsi "A History of Ukraine" pp.221-225 Het plan, zoals bedacht door Joeri Nemyrytsj, zou een aantal Kozakken in de adelstand hebben verheven, die vervolgens de leiding zouden hebben over het Grootvorstendom Roethenië. De Katholieke Kerk weigerde de Uniatenkerk op te heffen. Ivan Vyhovsky kon niet genoeg Kozakken overhalen om in te stemmen met het behoud van deze kerk, omdat veel Kozakken fel tegen dit idee gekant waren. Bovendien hield de gewijzigde tekst de nietigverklaring van de bepalingen van het Verdrag van Perejaslav, waardoor de alliantie tussen het Kozakken-Hetmanaat en Moskovië werd verbroken, terwijl die eerder nog behouden mocht blijven.
Reactie
Over het algemeen was het verdrag geen succes. De Oekraïense Kozakken waren al in pro-Moskovische en pro-Poolse groeperingen verdeeld. Omdat de gewijzigde tekst de nietigverklaring van de bepalingen van het Verdrag van Perejaslav inhield en daarmee de alliantie tussen het Hetmanaat en Moskovië verbrak, leidde dit tot een hervatting van de vijandelijkheden tussen het Gemenebest en Moskovië. Canadees historicus Paul Robert Magocsi (1996) meende dat deze verdeeldheid onder de Kozakken en de voortdurende Russische invasie gesteund door de pro-Russische Kozakken onder Joeri Chmelnytsky de uitvoering van het verdrag bemoeilijkten.Paul Robert Magocsi (1996). A History of Ukraine. Toronto: University of Toronto Press, pp.221-225. De Russische historica Tatjana Tairova-Jakovleva (2009) beschouwde het verzet van de Poolse samenleving en de druk van de paus als de redenen voor het mislukken van de ratificatie.Tatjana Tairova-Jakovleva, Ivan Vyhovsky // Единорогъ. Материалы по военной истории Восточной Европы эпохи Средних веков и Раннего Нового времени, вып.1 [De Eenhoorn. Bronnen over de militaire geschiedenis van Oost-Europa in de middeleeuwen en de vroege moderne tijd, deel 1], (Moskou 2009): "Под влиянием польской общественности и сильного диктата Ватикана сейм в мае 1659 г. принял Гадячский договор в более чем урезанном виде. Идея Княжества Руського вообще была уничтожена, равно как и положение о сохранении союза с Москвой. Отменялась и ликвидация унии, равно как и целый ряд других позитивных статей." ("Onder invloed van de Poolse publieke opinie en het strenge dictaat van het Vaticaan ratificeerde de Sejm in mei 1659 het Verdrag van Hadjatsj in een sterk afgezwakte vorm. Het idee van het Vorstendom Roethenië werd volledig tenietgedaan, evenals de bepaling over het behoud van de alliantie met Moskou. Ook de opheffing van de Unie [van Brest] werd teruggedraaid, evenals een hele reeks andere positieve bepalingen."
Vyhovsky's coalitie van Kozakken, Krim-Tataren, Polen en Litouwers slaagde erin om in de Slag bij Konotop van 29 juni 1659 de binnenvallende Moskovieten en de Kozakken van Joeri Chmelnytsky te verslaan. Maar deze eerste overwinning bleek niet genoeg. Verschillende Kozakse steden en regimenten kwamen in opstand tegen Vyhovsky vanwege de gewijzigde voorwaarden van het Verdrag van Hadjatsj. Steeds meer Kozakken waren het oneens over hoezeer de nieuwe afspraken afweken van waar ze aanvankelijk mee hadden ingestemd en waar op 16 september 1658 voor getekend was. Zij liepen over naar het pro-Russische kamp van Chmelnytsky, die actief de Moskovieten op het slagveld steunde tegen de pro-Poolse coalitie van Vyhovsky. Aan het eind van het jaar moest Vyhovsky aftreden als hetman en naar Polen vluchten.Дорошенко Д. Нарис історії України [Een schets van de geschiedenis van Oekraïne]. Lviv: Svit (1991). p. 294. Het idee van een Roetheens vorstendom binnen het Gemenebest werd volledig losgelaten door de Perejaslav-artikelen die Joeri Chmelnytsky op 27 oktober 1659 tekende met Moskovië.
Zie ook De Ruïne (Oekraïense geschiedenis) Verdrag van Zboriv (1649) Woiwodschap Roethenië
Externe links Treaty of Hadiache. Encyclopedia of Ukraine. The Question of Russo-Ukrainian Unity and Ukrainian Distinctiveness in Early Modern Ukrainian Thought and Culture Jak Powstała Rzeczpospolita Trzech Narodów, Zbigniew Święch, Alma Mater (in het Pools) Rzeczpospolita Trojga Narodów Commonwealth of Diverse Cultures
Categorie:Geschiedenis van Oekraïne Categorie:Geschiedenis van Roethenië Categorie:Geschiedenis van Polen Categorie:Geschiedenis van Litouwen Categorie:Geschiedenis van Wit-Rusland Categorie:1658 Categorie:1659