Zizhi tongjian (Doorlopende spiegel tot hulp bij het bestuur) is een 294-delige Chinese historische kroniek die is samengesteld door Sima Guang (1019-1086, 司馬光) en in 1084 aan keizer Song Shenzong werd gepresenteerd. Er worden op strikt chronologische wijze politieke gebeurtenissen uit de Chinese geschiedenis beschreven voor de periode 405 v.Chr. tot en met 959 na Chr., dat wil zeggen van het begin van de periode van de Strijdende Staten tot en met het einde van de periode van de Vijf Dynastieën. De kroniek beperkte zich dus niet tot de duur van een dynastie, maar omvatte 16 opeenvolgende Chinese dynastieën, die samen 1362 jaar besloegen. De tekst heeft een omvang van drie miljoen Chinese karakters. Het doel van het werk zit vervat in de titel Doorlopende spiegel tot hulp bij het bestuur en moest regeringsfunctionarissen kennis van het verleden verschaffen zodat zij daarmee een richtsnoer kregen voor hun eigen politiek handelen.
Ontstaansgeschiedenis thumb|Sima Guang (1019-1086) De belangrijkste samensteller van Zizhi tongjian was Sima Guang (1019-1086). Hij behaalde al op jonge leeftijd, in 1038, de graad van Jinshi, de hoogste graad in het Chinees examenstelsel en behoorde tot de belangrijkste ambtenaren-literaten van zijn tijd. Uiteindelijk bereikte hij in 1086 de positie van eerste minister (Shangshu Zuo Puye jian Menxia Shilang, 尚書左僕射兼門下侍郎, "Linker Vice-President van het Departement van Staatszaken en tevens Directeur van de Kanselarij) en stond als conservatieve neo-confucianist aan het hoofd van de conservatieve factie aan het keizerlijk hof. Sima Guang was daardoor de uitgesproken tegenstander van Wang Anshi (1021-1086), leider van de hervormingsgezinde factie Xinfadang (新法黨, "Partij van de Nieuwe Wetten").
Tijdens zijn functie als persoonlijk adviseur (shidu, 侍讀) voor geschiedenis uitte Sima Guang in 1064 aan keizer Yingzong (r.1063–1067) zijn ontevredenheid over bestaande historische werken. Zij waren door het gebruik van de jizhuanti-stijl (紀傳體), de combinatie van annalen, biografieën en verhandelingen te omvangrijk en door de grote spreiding van de gebeurtenissen te onoverzichtelijk geworden om door een keizer nog efficiënt te kunnen worden bestudeerd. Sima Guang gebruikte de termen wenfan shiguang (文繁時光, "overdreven gedetailleerd en wijdverspreid in de tijd") en fanrong (繁冗, "langdradig"). Beter was het terug te keren naar de biannianti-stijl (geschiedschrijving in de vorm van annalen), naar het voorbeeld van de Lente- en herfstannalen (Chunqiu). Dat was een strikt chronologisch opgebouwde hofkroniek van de Chinese staat Lu voor de periode 722 en 481 v.Chr. en volgens de traditie persoonlijk samengesteld door Confucius, eveneens afkomstig uit Lu. Sima Guang vroeg daarom toestemming om een vervolg van de "Lente- en herfstannalen" te mogen samenstellen voor keizerlijk gebruik.
Zonder die toestemming af te wachten had Sima Guang ondertussen chronologische tabellen samengesteld van dynastieën en keizers voor de periode van de Strijdende Staten tot en met het einde van de Vijf Dynastieën (5e eeuw v.Chr. - 959 na Chr). Nadat die buiten zijn medeweten om en ongecorrigeerd waren uitgegeven, was Sima Guang gedwongen om ook zijn gecorrigeerde versie te publiceren. In 1064 werd dit werk als Linian tu (历年图, "Tabellen van opeenvolgende jaren") aangeboden aan keizer Yingzong (r.1063-1067). In 1066 volgde Tongzhi (通志, "Algemene verhandeling"), een acht-delige kroniek in de stijl van de "Lente- en herfstannalen" voor de periode van de Strijdende Staten (5e-3e eeuw v.Chr.) en de Qin-dynastie (221-206 v.Chr.). De keizer waardeerde dit werk zeer en gaf Sima Guang opdracht om op dezelfde wijze de "daden van keizers en hun ambtenaren door de eeuwen heen samen te stellen" (bian lidai diwang chenliao shiji, 編歷代帝王臣僚事迹). Hij kreeg voor dit project een eigen bureau met ambtelijke ondersteuning en vrije toegang tot de keizerlijke bibliotheek. Ook mocht hij twee assistenten aanstellen. Dat werden de historici Liu Shu (劉恕, 1032-1078) en Zhao Junxi (趙君錫, †?). Laatstgenoemde heeft die functie niet lang kunnen bekleden omdat zijn vader korte tijd later overleed. Volgens de confucianistische traditie mocht hij tijdens de verplicht aan te houden driejarige rouwperiode geen openbaar ambt uitoefenen. Zijn plaats werd ingenomen door Liu Ban (劉攽, 1023-1089), gespecialiseerd in de geschiedenis van de Han-dynastie. Ondanks de keizerlijke steun bleef Sima Guang bij de samenstelling van Zizhi tongjian onafhankelijk van de bestaande officële ambtelijke instanties voor geschiedschrijving en kon hij de inhoud van zijn werk volledig zelf bepalen.
thumb|De titel "Zizhi Tongjian" ("Doorlopende spiegel tot hulp bij het bestuur") werd gekozen door keizer Shenzong (r.1067-1085) om daarmee "het leren van het verleden ter ondersteuning van het bestuur" aan te duiden. In 1067 was de 19-jarige Shenzong (r.1067-1085) zijn plotseling overleden vader Yingzong opgevolgd als keizer. Nadat hem de door Sima Guang in 1066 samengestelde kroniek Tongzhi was voorgelezen, veranderde hij als blijk van waardering de titel van het project van Tongzhi naar Zizhi tongjian, de "Doorlopende spiegel tot hulp bij het bestuur". Uit de titel bleek het doel van het project, er moesten lessen uit het verleden kunnen worden getrokken die dienden als leidraad voor huidige bestuurders. De keizer steunde het werk verder door Sima Guang 2402 boekrollen uit zijn vroegere paleis te overhandigen en door bij publicatie een keizerlijk nawoord (Yuzhi xu, 御製序) te schrijven.
Met de komst van de nieuwe keizer kwam Wang Anshi (1021-1086), leider van de hervormingsgezinde factie en politieke tegenstander van Sima Guang aan de macht. In 1070 werd Sima Guang gedwongen de hoofdstad Kaifeng te verlaten om zich met een sinecure in Luoyang te vestigen. Hij mocht zijn boekenverzameling meenemen en behield zijn bureau met financiële ondersteuning om zijn project te kunnen voltooien, maar was tot 1086 gedwongen om politiek inactief te blijven. Zijn assistent Liu Shu trok zich in 1070 terug om voor zijn bejaarde ouders te gaan zorgen. Als nieuwe medewerker werd Fan Zuyu (范祖禹, 1041–1098) benoemd, specialist voor de geschiedenis van de Tang-dynastie. Die vestigde zich, net als Sima Guang in Luoyang. De andere assistent, Liu Ban kwam in conflict met Wang Anshi en werd door hem verbannen naar Caozhou (曹州), het huidige Heze in de provincie Shandong. Desondanks bleef Liu Ban medewerker aan het project, hoewel de grote geografische afstand samenwerking met Sima Guang bemoeilijkte.
Werkwijze De totstandkoming van Zizhi tongjian verliep in drie stappen: Sima Guang en zijn assistenten verzamelden de volgens hen belangrijke gebeurtenissen (shi, 事) uit de bestaande officiële dynastieke geschiedenissen en voor de Tang-dynastie ook uit de opeenvolgende Ware optekeningen. Daar werd een gedetailleerde lijst (zongmu, 總目) van gemaakt. Vervolgens werden voor elke gebeurtenis alle vermeldingen die de samenstellers uit de voor hen beschikbare bronnen konden vinden bij elkaar geplaatst. Dat waren niet alleen officiële bronnen, maar ook door particulieren samengestelde teksten, zoals "niet-officiële geschiedenissen" (bieshi, 別史), "gemengde geschiedenissen" (zashi, 雜史), "geschiedenissen van niet-legitieme dynastieën of regionale staten" (bashi, 霸史), "biografieën" (zhuanji, 傳記), "officiële documenten, memoranda of petities van ministers en ambtenaren gericht aan de keizer" (zouyi, 奏議), "geografische beschrijvingen" (dili, 地理), "anekdotes en geruchten", (xiaoshuo, 小說) en "werken van geleerden" (zhuzi, 諸子). In de huidige Zizhi tongjian worden ruim 300 van die bronnen genoemd, waarvan de meeste in de loop van de tijd verloren zijn geraakt.
thumb|Een bewaard gebleven fragment van het eerste deel van het manuscript van Zizhi tongjian, eigenhandig geschreven door Sima Guang, dat zich bevindt in de Nationale Bibliotheek van China, Peking. Per gebeurtenis werd iedere bronvermelding kritisch bekeken. Als meerdere bronnen de betreffende gebeurtenis beschreven en niet met elkaar in strijd waren, werd de duidelijkste en meest uitgebreide versie overgenomen en geplaatst in een changbian (長編, "lang ontwerp"). Als een andere bronvermelding aanvullende details bevatte die niet in de langere versie stonden, werden de aanvullingen verwerkt in de versie die uiteindelijk werd overgenomen. Als de bronnen tegenstrijdig waren, stelde de samensteller na onderzoek vast welke versie hij geloofwaardiger achtte. Die werd in de changbian geplaatst, maar de verworpen versie moest samen met een uitleg over de beslissing in een aantekening worden toegevoegd. Bij dit proces werkten de drie assistenten op basis van hun specialisme grotendeels zelfstandig. Liu Shu, de belangrijkste assistent van Sima Guang, was verantwoordelijk voor de periodes van de Drie Koninkrijken (220-280), de Jin-dynastie (265-420), de Zuidelijke en Noordelijke Dynastieën (420-589) en de Sui-dynastie (589-618). Liu Ban creëerde de chronologie van de Westelijke en de Oostelijke Han-dynastie (206 v.Chr.-220 n.Chr.). Fan Zuyu stelde de chronologie van de Tang-dynastie (618–907 n.Chr.) en de periode van de Vijf Dynastieën en Tien Koninkrijken (907–959 n.Chr.) samen. De vroegste periode (405-220 v.Chr.) was gebaseerd op de in 1066 door Sima Guang gepresenteerde Tongzhi (通志, "Algemene verhandeling"). De afsluitende fase vond plaats door Sima Guang persoonlijk. Hij kortte het "lang ontwerp" drastisch in tot uiteindelijk 294 delen. De oorspronkelijke changbian zou twee kamers van het huis van Sima Guang in Luoyang hebben gevuld. Ook herschreef hij de teksten van zijn assistenten om stijlverschillen in het uiteindelijke werk te voorkomen. Verder plaatste hij de aantekeningen over tegenstrijdige bronnen in een apart werk, de 30-delige Zizhi tongjian kaoyi (考異, "Onderzoek naar tegenstrijdigheden in de Zizhi Tongjian"). Tenslotte plaatste hij in de definitieve versie van Zizhi tongjian 119 eigen commentaren (shilun, 史論), die hij liet beginnen met chen Guang yue (臣光曰, "uw dienaar Guang merkt op"). Die zette hij steeds aan het begin van een paragraaf om zo zijn eigen (subjectieve) oordeel te kunnen scheiden van het eigenlijke (objectieve) chronologisch overzicht.
Behalve Kaoyi stelde Sima Guang ook een gedetailleerde inhoudsopgave samen, de 30-delige Zizhi tongjian mulu (資治通鑑目錄, "Inhoudsopgave van Zizhi tongjian"). Daarin werden de opeenvolgende jaren steeds op een pagina genoteerd. Daaronder volgt een samenvatting van de belangrijkste gebeurtenissen van dat jaar met verwijzingen naar het bijbehorende boekdeel van het hoofdwerk. Op die manier konden historische gebeurtenissen snel worden opgezocht.
Belang van het werk thumb|Sima Guang, schilderij op papier uit de Song-dynastie dat zich bevindt in het Nationaal Paleismuseum te Taipei, Taiwan. Algemeen historiografisch belang Zizhi tongjian heeft een buitengewoon grote invloed gehad op de Chinese geschiedschrijving. Het was het eerste chronologisch opgebouwde overzicht dat zich niet beperkte tot een enkele dynastie, maar de gehele geschiedenis van China omvatte. Nu konden ook gebeurtenissen die zich uitstrekten over opeenvolgende dynastieën met elkaar in verband worden gebracht. Bovendien was het werk door de strikte opbouw in jaren, maanden en dagen zeer toegankelijk gemaakt. Dit in tegenstelling tot eerdere werken die waren samengesteld in de stijl van jizhuanti (紀傳體), een samentrekking van de naam van de twee hoofdbestanddelen ji (紀, annalen) en zhuan (傳, biografieën). Deze werken waren door de grote spreiding van de gebeurtenissen onoverzichtelijk geworden, wat het opzoeken bemoeilijkte.