Bartholdus Wilhelmi, soms met de toevoeging Neerdenus, (ca. 1535 Naarden – februari 1619 Beverwijk) dankt zijn plaats in de geschiedschrijving (o.a. Groen van Prinsterer, Fruin, Algra) vooral aan het feit dat hij in een briefaan de Nederlandse vluchtelingengemeente in Londen d.d. 23 oktober 1573 meldde dat de Prins van Oranje (met zijn gevolg, op zondag 4 oktober 1573 in Delft) in de Nederduits Gereformeerde gemeente aan het Heilig Avondmaal had deelgenomen en zich daarmee openlijk bij deze kerk had gevoegd, ,,hetwelke niet klein te agten en is’’. Dit is voor zover bekend het oudste getuigenis van deze historische gebeurtenis, waarover de Prins zelf niets heeft opgeschreven (althans niets wat bewaard is in de archieven).
Levensloop Bartholdus werd op 30 juli 1561 door bisschop Frederik Schenck van Toutenburg van Utrecht benoemd tot pastoor in Oostzaan. Daar ging hij na enige tijd preken in reformatorische geest, waarna hem de toegang tot de kerk werd ontzegd. Sindsdien (1565) hield hij (als eerste in Holland) hagenpreken, vooral op de pleinen van de kerken, waarbij hij meer hoorders trok dan de pastoors daarbinnen.
Vanwege de dreiging van de Inquisitie vluchtte hij in 1567 via Naarden naar Londen, waar hij al spoedig werd aangesteld als predikant van de Nederlandse vluchtelingengemeente aldaar. Hier trouwde hij begin 1570 met Catharina Lessens. Uit dit huwelijk is één kind bekend: Samuel Bartholdi (1573).
Op 27 augustus 1572 keerde hij terug naar Holland en werd de tweede predikant van de Nederduitse Gereformeerde gemeente in Dordrecht. Later dat jaar volgde ook zijn vrouw. De verhouding tussen de vier predikanten daar was niet optimaal, en in 1576 misdroeg Bartholdus zich jegens een van hen zodanig dat zijn positie daar onhoudbaar werd. Door bemiddeling van de predikanten van Delft gaf het stadsbestuur van Hoorn hem daar een nieuwe standplaats. Daar was hij vanwege de recente gebeurtenissen aanvankelijk niet welkom bij zijn collega’s, maar na een publieke schuldbelijdenis werd hij alsnog geaccepteerd. In 1581 werd hij door de Provinciale Synode van Noord-Holland afgevaardigd naar de Nationale Synode in Middelburg.
In 1588 werd hij om onduidelijke redenen door het stadsbestuur van Hoorn afgezet, maar hij kreeg spoedig een nieuwe standplaats in Beverwijk, waar hij tot 1615 diende als predikant en in 1619 overleed. Zijn zoon Samuel verliet de Nationale Synode van Dordrecht voor de begrafenis van zijn vader.
Noordzij rekent hem tot de vijftien belangrijkste gereformeerde predikanten in de laatste decennia van de16e eeuw.
Literatuur G. Groen van Prinsterer, Archives ou correspondances inédites de la maison d’Orange-Nassau IV, Leiden 1835 e.v.j., 226. G.D.J. Schotel, Kerkelijk Dordrecht I, Utrecht 1841. Jacob Honig Jsz. jr., Geschiedenis der Zaanlanden I, Haarlem 1849. J. Reitsma en S.D. van Veen, Acta der provinciale en particuliere synoden gehouden in de Noordelijke Nederlanden gedurende de jaren 1572-1620 I: Noord-Holland 1574-1608, Groningen 1892. J.H. Hessels, Ecclesiae Londini-Batavae Archivum II en III, Cambridge 1897. R. Fruin, Verspreide Geschriften II, 247, Den Haag 1900. Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek. Deel 3 A. en H. Algra, Dispereert niet I, Franeker z.j., 365. J.P. van Dooren, Classicale Acta I – Classis Dordrecht, ’s-Gravenhage 1980. Th.W. Jensma (ed.), Uw Rijk kome – Acta van de Kerkeraad van de Nederduitse Gereformeerde Gemeente te Dordrecht 1573-1579, Dordrecht 1981. A.J. Jelsma en O. Boersma, Acta van het consistorie van de Nederlandse gemeente in Londen 1569-1585, ’s-Gravenhage 1993. O. Boersma, Vluchtig voorbeeld – De Nederlandse, Franse en Italiaanse vluchtelingenkerken in Londen 1568-1585, z.p. 1994. Huib Noordzij, Handboek van de Reformatie – de Nederlandse kerkhervorming in de 16e en 17e eeuw, 2e druk, Utrecht 2012, p. 475-478. Jurn de Vries, “De vergissing van Hendrik Soeteboom’, in: Zaans Erfgoed nr. 80 (herfst 2023), p. 32-35. Jurn de Vries, ‘Wie was de vader van Samuel Bartholdi?’, in: Vereniging Oud-Monnickendam, Jaarboek 2023, p. 64-71. Dr. J.P. de Vries, Het lichtend spoor – Levensbeschrijving van Bartholdus Wilhelmi en zijn zoon Samuel Bartholdi, Amersfoort 2023, p. 8-89.
Categorie:Nederlands predikant