Charles Louis Marie Godefroy Philbert (Tours, 1 december 1826 – Avranches, 11 juni 1894) was een Frans diplomaat, consul-generaal, orgeldeskundige, musicus en publicist. Hij stamde uit een adelgeslacht.Joseph Antonius Verheijen, Charles Marie Godefroy Philbert, Het Orgel, jrg. 9, nr. 6 (1894), p. 4–6.René Verwer, Cavaillé-Coll en Nederland. Een studie naar het werk van Cavaillé-Coll en diens invloed in Nederland in de periode 1875–1924, proefschrift Vrije Universiteit Amsterdam, 2008.
Via zijn moeder was Philbert verwant aan de echtgenote van Lodewijk Napoleon Bonaparte. Victor Timmer & Ton van Eck, „Over Charles Philbert, 'grand amateur de facture d'orgue' en voorvechter van het werk van Aristide Cavaillé-Coll”, Orgelkunst, jrg. 34, nr. 3 (september 2011), p. 130. Lodewijks echtgenote was Hortense de Beauharnais, de (eerste) koningin van het Koninkrijk Holland.
Gedurende een diplomatieke loopbaan van bijna veertig jaar vertegenwoordigde Charles Philbert Frankrijk in Nederland en Denemarken. Daarnaast leverde hij een belangrijke bijdrage aan de bevordering van de Franse symfonische orgelbouw in Nederland. Daarbij werkte hij nauw samen met Aristide Cavaillé-Coll, een van de belangrijkste Franse orgelbouwers van de negentiende eeuw. Door zijn publicaties, technische adviezen, commissiewerkzaamheden en omvangrijke correspondentie droeg Philbert bij aan de verbreiding van Cavaillé-Colls orgelbouwkundige ideeën in Nederland.
Voor zijn werkzaamheden op het gebied van de internationale regelingen voor de opvang van Noordzeedrenkelingen werd hij in 1868 benoemd tot chevalier de la Légion d'honneur.Archives nationales (France), Base Léonore, dossier LH/2139/17, « PHILBERT, Charles Marie Geoffroy », Dossier de la Légion d'honneur, digitale scans. Victor Timmer & Ton van Eck, „'Un bien excellent ami'. Charles-Marie Philbert, zijn relatie met Aristide Cavaillé-Coll en het orgel in het Koninklijk Conservatorium te Brussel”, Orgelkunst, jrg. 45, nr. 1 (maart 2022), p. 6–18. De Tijd: godsdienstig-staatkundig dagblad, 19 augustus 1868, rubriek „Telegrammen”, bericht „Parijs, 18 Aug.”, via Delpher. (Ridder in het Legioen van Eer).
Afkomst en familie
Charles Philbert was een zoon van Philippe-Victor Philbert en Ursule Anne Guillen. Zijn vader was ontvanger in Saussignac in de Dordogne en een aanhanger van koning Karel X. Na diens afzetting in 1830 verloor hij zijn functie. Het gezin verbleef vervolgens enige tijd in Montfort-l'Amaury en vestigde zich, na een verblijf in Saint-Loup bij Avranches, in 1833 in Avranches.Victor Timmer en Ton van Eck, „Charles-Marie Philbert en het orgel: de vroege jaren”, Het Orgel, jrg. 110 (2014), nr. 6, p. 5. Charles was telg uit een geslacht dat in latere publicaties wordt omschreven als een familie van aanzien.
Ursule Anne Guillen was in Avranches aanvankelijk directrice van een particuliere school voor basisonderwijs. Vervolgens stichtte zij volgens Timmer en Van Eck een eigen kleine particuliere school, het Pensionnat de Sainte-Marie.
Van vaderszijde stamde Charles Philbert uit een oud Lotharings geslacht. De gedocumenteerde vaderlijke lijn loopt via Nicolas Henry Philbert, groothandelaar, en Philippe Philbert, procureur bij het Parlement van Nancy en de Chambre des comptes de Lorraine, naar Philippe-Victor Philbert, ontvanger van de directe belastingen.Parochieregister Saint-Nicolas (Nancy), doopinschrijving van Philippe-Victor Philbert (1780); parochieregister Maxey-sur-Meuse, huwelijksakte van Philippe Philbert en Marie Françoise Trichot (1776); burgerlijke stand Avranches, overlijdensakte van Philippe-Victor Philbert (1856). Charles Philbert zette deze bestuurlijke traditie voort als diplomaat.
Van moederszijde stamde Philbert uit families die gedurende meerdere generaties op Martinique en later ook op Trinidad waren gevestigd, alwaar Ursule Anne Guillen werd geboren. De familie Guillen had een verbinding met het Spaanse koloniale bestuur op Trinidad. In 1796 wordt Don Joaquín Guillén daar vermeld als fiscaal van de Koninklijke Schatkist. Archivo General de Indias (Sevilla), Audiencia de Caracas, legajo 815, stuk van 17 oktober 1796: „Al Gobernador Intendente de la Isla de Trinidad. Negando a Don Joaquín Guillén Fiscal de Real Hacienda de aquella Isla, el descuento de sueldo que solicita por no permitirlo las actuales urgencias”, 14 folios. Via zijn grootmoeder Ursule Désirée Coquelin de Lisle behoorde hij tot de Martinikaanse familie Coquelin de Lisle. Verschillende leden van deze familie vervulden militaire functies binnen de koloniale samenleving. Tot zijn voorouders behoorden Pierre Coquelin de Lisle, musketier van de koning en later kapitein der cavalerie, en Pierre Charles Coquelin de Lisle, kapitein van de koloniale militie. Laatstgenoemde was gehuwd met Anne Françoise Dorange.Eugène Bruneau-Latouche, Chantal Cordiez en Philippe Cordiez, 209 anciennes familles subsistantes de la Martinique: notices généalogiques, acquisitions, ventes, échanges, alliances et descendances antérieurs à 1901, 2 delen, 2002, lemma „Coquelin de Lisle”.
Via Anne Françoise Dorange liep Philberts afstamming terug tot Guillaume Dorange en Madeleine Huguet.Jacques Petitjean-Roget en Eugène Bruneau-Latouche, Personnes et familles à la Martinique au XVIIe siècle: d’après recensements et terrier nominatifs, deel 2, Dictionnaire, Désormeaux, lemma „Dorange”. Guillaume Dorange, uit een familie die in oudere Cherbourgse archiefstukken als Orenge of d’Orenge werd vermeldSolange Saint-Arroman, À la recherche de Marie Deville, épouse de Jean Jaham de Verpré (Martinique), Généalogie et Histoire de la Caraïbe, december 2021, p. 6. en wiens naam later ook als d’Orange werd geschreven, stamde volgens historicus Paul Kaeppelin uit een adellijke familie uit het Cotentin.Paul Kaeppelin, bespreking van Guillaume d’Orange et les origines des Antilles françaises, Revue d’histoire moderne et contemporaine, jrg. 11, nr. 4, januari 1909, pp. 307–311, aldaar p. 307. Archiefvermeldingen betreffende Denis Orenge te Cherbourg uit 1609 en 1610, gepubliceerd in de archiefindex Les Écritoires; Paul Kaeppelin, “Vte du Motey. Guillaume d’Orange et les origines des Antilles françaises”, Revue d’histoire moderne et contemporaine, jrg. 11, nr. 4, 1909, p. 307, digitaal beschikbaar via Persée.Jacques Petitjean-Roget en Eugène Bruneau-Latouche, Personnes et familles à la Martinique au XVIIe siècle: d'après recensements et terrier nominatifs, Tome 2, Dictionnaire, Désormeaux, lemma „Dorange”. Guillaume Dorange en Madeleine Huguet waren eveneens voorouders van keizerin Joséphine de Beauharnais, de moeder van Hortense de Beauharnais. Philbert stamde af via hun zoon Nicolas Guillaume Dorange, terwijl Joséphines afstamming via hun dochter Marie Dorange liep. Charles en Joséphine waren genealogisch vierde neef en nicht met twee generaties verschil (fourth cousins twice removed).Bernadette en Philippe Rossignol, „Les Tascher de La Pagerie, famille de l'impératrice”, Généalogie et Histoire de la Caraïbe, nr. 54, november 1993, p. 890.Généalogie et Histoire de la Caraïbe, nr. 92, april 1997, p. 1941.Hun gemeenschappelijke voorouders waren Guillaume Dorange, ook geschreven Guillaume d’Orange, en Madeleine Huguet. Guillaume Dorange werd op 16 april 1605 gedoopt als zoon van Denis Dorange en Jeanne Joseph (Archives départementales de la Manche, Cherbourg, doopregister 1597–1606, cote 5 Mi 1449, afbeelding 131/158). Madeleine Huguet werd op 26 mei 1613 gedoopt als dochter van François Huguet en Françoise-Madeleine Chamaillard (Archives départementales d’Indre-et-Loire, Chinon, gemeentelijke collectie, doopregister 1598–1615, cote 6NUM7/072/036, afbeelding 78/89).
De afstammingslijn naar Charles-Marie Philbert loopt via hun zoon Nicolas-Guillaume Dorange → Joseph-Guillaume Dorange → François-Guillaume Dorange → Anne-Françoise Dorange → Ursule-Désirée Coquelin de Lisle → Ursule-Anne Guillen → Charles-Marie Philbert. Deze lijn wordt achtereenvolgens onderbouwd door: het parochieregister van Capesterre, Guadeloupe (doop van Nicolas-Guillaume Dorange op 1 februari 1643, zoon van Guillaume Dorange en Madeleine Huguet); Archives territoriales de Martinique, serie 2E2/1, Population blanche et libre de couleur : baptêmes, mariages, sépultures, afbeelding 48/241 (huwelijk op 3 oktober 1711 van Joseph-Guillaume Dorange, in de akte Guillaume Dorange de La Manche genoemd, zoon van wijlen Nicolas Dorange en Marie Leclerc, met Marie-Élisabeth Chartier de Bellair); Jacques Petitjean-Roget en Eugène Bruneau-Latouche, Personnes et familles à la Martinique au XVIIe siècle : d’après recensements et terrier nominatifs. Dictionnaire, deel 2, p. 86 (François-Guillaume Dorange de La Manche als zoon van Joseph-Guillaume Dorange en Marie-Élisabeth Chartier de Bellair); Archives territoriales de Martinique, Le Lamentin, huwelijksregister 1772, afbeelding 8/9 (huwelijk van Anne-Françoise Dorange, dochter van François-Guillaume Dorange de La Manche en Marie-Françoise-Victoire Coquelin de Lisle, met Pierre-Charles Coquelin de Lisle op 3 november 1772); Archives territoriales de Martinique, Le Lamentin, doopregister 1779, afbeelding 5/15 (doop van Ursule-Désirée Coquelin de Lisle op 22 april 1779, geboren op 9 november 1774 als dochter van Pierre-Charles Coquelin de Lisle en Anne-Françoise Dorange); een gewaarmerkt doopuittreksel, afgegeven te Port of Spain op 23 april 1811, betreffende de doopinschrijving van 21 augustus 1796 (Ursule-Anne Guillen, geboren op 24 februari 1796 als dochter van Joaquín Guillen en Ursule-Désirée Coquelin de Lisle); en Archives départementales d’Indre-et-Loire, Tours, geboorten 1826, cote 6NUM8/261/114, afbeelding 221/246, akte nr. 864 (geboorte van Charles-Marie Philbert op 1 december 1826, zoon van Philippe-Victor Philbert en Ursule-Anne Guillen).
Een aanvullende familietak wordt gedocumenteerd door het huwelijkscontract van Noël Chartier de Bellair en Isabelle Dorange, eveneens een dochter van Guillaume Dorange en Madeleine Huguet. Dit contract werd op 16 en 17 februari 1667 verleden voor de koninklijke notaris Louis de Clugny te Basse-Terre; zie Yves Blanchard en Gabriel Debien, Les anciennes paroisses de la Martinique. Le François, Le Marin, Le Capesterre – Saint-Pierre, Fort-de-France, 1980, p. 80. Via hun dochter Marie-Élisabeth Chartier de Bellair kwam deze Dorange-tak door haar huwelijk met Joseph-Guillaume Dorange opnieuw samen met de lijn naar Charles-Marie Philbert.
De afstammingslijn naar Joséphine loopt via een andere dochter van het gemeenschappelijke stamouderpaar: Guillaume Dorange en Madeleine Huguet → Marie Dorange, gehuwd met Guillaume Le Maigne du Plat → Élisabeth Le Maigne du Plat, gehuwd met Joseph des Vergers de Sannois → Joseph-François des Vergers de Sannois, gehuwd met Marie-Catherine-Françoise Brown → Rose-Claire des Vergers de Sannois, gehuwd met Joseph-Gaspard Tascher de La Pagerie → Marie-Josèphe-Rose Tascher de La Pagerie, de latere keizerin Joséphine. Het begin van deze tak wordt bevestigd door het parochieregister van Capesterre, Guadeloupe (doop van Marie Dorange op 7 juli 1641, dochter van Guillaume Dorange en Madeleine Huguet).
De afstamming van Guillaume Dorange en zijn nakomelingen, waaronder de tak waaruit Joséphine voortkwam, wordt behandeld in Henry Renault du Motey, Guillaume d’Orange et les origines des Antilles françaises : étude historique d’après les chroniques de l’époque et de nombreux documents inédits, accompagnée d’un exposé de la descendance de Guillaume d’Orange et de pièces justificatives, Parijs: Alphonse Picard et fils, 1908, 471 p. Een wetenschappelijke bespreking van dit werk bevestigt uitdrukkelijk dat een dochter van Guillaume Dorange een rechtstreekse voormoeder van Joséphine de Beauharnais was: Paul Kaeppelin, “Vte du Motey. Guillaume d’Orange et les origines des Antilles françaises. 1908”, Revue d’histoire moderne et contemporaine, jrg. 11, nr. 4, januari 1909, pp. 307–311, in het bijzonder p. 307, digitaal beschikbaar via Persée.