Friedrich Adolph Wilhelm Diesterweg (Siegen, 29 oktober 1790 – Berlijn, 7 juli 1866) was een Duits pedagoog, leraaropleider, publicist en liberaal Pruisisch politicus. Hij leidde lerarenseminaries in Moers en Berlijn en verwierf bekendheid met zijn pleidooi voor beter opgeleide en maatschappelijk zelfstandiger onderwijzers, een minder confessioneel ingericht schoolwezen en onderwijs dat de eigen activiteit en het oordeelsvermogen van leerlingen stimuleerde.
Diesterweg stond in de pedagogische traditie van Jean-Jacques Rousseau en vooral Johann Heinrich Pestalozzi. Zijn bekendste werk, de in 1835 voor het eerst verschenen Wegweiser zur Bildung für Lehrer, was opgezet als een theoretische en praktisch-methodische handleiding voor onderwijzers en onderwijzers in opleiding. Naast zijn onderwijspraktijk oefende hij invloed uit via tijdschriften, leerboeken, lerarenverenigingen en zijn optreden in de Pruisische Landdag.
Leven Jeugd en opleiding Diesterweg werd geboren als zevende kind van de justitieambtenaar Karl Friedrich Diesterweg en Catharina Charlotte Dresler. Hij groeide op in een gereformeerd gezin. Vanaf 1808 volgde hij een overwegend wiskundig en natuurwetenschappelijk georiënteerde studie in Herborn, Heidelberg en Tübingen; daarnaast hield hij zich bezig met filosofie en geschiedenis.
In 1811 begon Diesterweg als leraar. Hij werkte achtereenvolgens in Mannheim en Worms en vanaf 1813 aan de Musterschule in Frankfurt am Main. Daar maakte hij via pedagogen uit de omgeving van Pestalozzi kennis met diens onderwijsideeën. In 1818 werd Diesterweg onderdirecteur van de Latijnse school in Elberfeld. De samenwerking met de pedagoog Johann Friedrich Wilberg droeg ertoe bij dat hij zijn aandacht verlegde van het middelbaar onderwijs naar het volksonderwijs en de opleiding van onderwijzers.
Diesterweg trouwde met Sabine Enslin. Het echtpaar kreeg negen kinderen. Een van hun zoons, Moritz Diesterweg, werd later uitgever van schoolboeken en pedagogische literatuur.
Lerarenopleiding in Moers en Berlijn In 1820 kreeg Diesterweg van de Pruisische overheid de leiding over het nieuw opgerichte lerarenseminarie in Moers. Hij combineerde daar vakinhoudelijke scholing met praktische oefening in lesgeven. Zijn uitgangspunt was dat onderwijzers niet uitsluitend voorschriften moesten uitvoeren, maar zelfstandig moesten kunnen waarnemen, oordelen en handelen.
Vanaf 1827 gaf hij de Rheinische Blätter für Erziehung und Unterricht uit. Het tijdschrift behandelde zowel didactische onderwerpen als de positie van het volksonderwijs en de onderwijzers. In 1832 werd Diesterweg directeur van een stedelijk lerarenseminarie in Berlijn, waar hij tot 1847 werkzaam bleef. Volgens latere biografische studies werd hij door tijdgenoten gewaardeerd om zijn didactische vaardigheid en zijn vermogen om kritisch denken en intellectuele zelfstandigheid bij aankomende leraren te bevorderen.
Diesterweg zette zich tevens in voor beroepsorganisaties van leraren en voor steun aan weduwen en wezen van onderwijzers. Rond de honderdste geboortedag van Pestalozzi in 1846 hielp hij initiatieven bevorderen die tot Pestalozzi-verenigingen en een opvoedingsinstelling in Pankow leidden.
Conflict met de Pruisische overheid Diesterwegs liberale opvattingen over onderwijs brachten hem in conflict met de Pruisische onderwijsautoriteiten. Hij verzette zich tegen kerkelijk toezicht op de school, tegen confessionele scheiding en tegen onderwijs dat volgens hem te sterk op gezag, memoriseren en mechanische oefening berustte. In 1847 werd hij als seminariedirecteur op non-actief gesteld; in 1850 volgde zijn definitieve pensionering.
Na zijn pensionering bleef hij publiceren. Vanaf 1851 verzorgde hij naast de Rheinische Blätter ook het Pädagogische Jahrbuch für Lehrer und Schulfreunde. Een belangrijk doelwit van zijn kritiek waren de drie Pruisische onderwijsreglementen van 1854, de zogenoemde Stiehl-reglementen. Deze beperkten het leerprogramma van volksscholen en lerarenseminaries en versterkten het kerkelijke toezicht. Diesterweg bestreed de reglementen in brochures, tijdschriftartikelen en later ook in parlementaire toespraken.
In 1858 werd Diesterweg in Berlijn gekozen voor het Pruisische parlement, de Landdag; vanaf 1859 nam hij er als liberaal afgevaardigde zitting. Hij gebruikte zijn mandaat vooral om zijn opvattingen over volksonderwijs, lerarenopleiding en schoolbestuur te verdedigen. Hij bleef parlementslid tot zijn dood.
Diesterweg overleed op 7 juli 1866 in Berlijn tijdens een cholera-epidemie. Kort daarvoor was ook zijn echtgenote aan cholera overleden.
Pedagogische opvattingen Zelfwerkzaamheid en aanschouwelijk onderwijs Diesterweg ontwierp geen gesloten filosofisch-pedagogisch systeem. Zijn werk was in de eerste plaats gericht op de dagelijkse praktijk van de volksschool en de lerarenopleiding. Centraal stond het beginsel van Selbsttätigkeit, de zelfstandige activiteit van de leerling. De leraar diende het denken van leerlingen te activeren en hen niet uitsluitend kant-en-klare kennis of regels te laten reproduceren.
Een tweede kernbegrip was Anschauung. Daarmee bedoelde Diesterweg meer dan alleen zintuiglijke waarneming: kennis moest volgens hem worden opgebouwd vanuit concrete ervaring, heldere voorstellingen en actief onderzoek. Zijn inductieve werkwijze ging van het concrete naar het abstracte, van het bijzondere naar het algemene en van het bekende naar het onbekende. De leraar had daarbij de rol van begeleider en stimulator van de eigen werkzaamheid van de leerling.
Diesterweg keerde zich tegen mechanisch stampwerk en een opeenstapeling van leerstof. Onderwijs moest aansluiten bij het ontwikkelingsniveau en de individualiteit van het kind. Tegelijk zag hij vorming niet uitsluitend als voorbereiding op een beroep of maatschappelijke stand, maar als algemene menselijke ontwikkeling. Daarom pleitte hij voor breed toegankelijk onderwijs, met aandacht voor onder meer taal, rekenen, meetkunde, natuurkennis en lichamelijke vorming.
De positie van de leraar en de school Voor Diesterweg hing de kwaliteit van het onderwijs nauw samen met de opleiding en maatschappelijke positie van de leraar. Hij bepleitte een grondige, wetenschappelijk onderbouwde opleiding, voortdurende nascholing en betere materiële zekerheid voor onderwijzers. Lerarenverenigingen konden volgens hem zowel de vakbekwaamheid als het beroepsbewustzijn versterken.
Daarnaast verdedigde hij een relatieve autonomie van de school tegenover kerkelijke en bestuurlijke inmenging. Zijn kritiek was niet gericht tegen religieuze vorming als zodanig, maar tegen confessioneel gebonden godsdienstonderwijs en geestelijk toezicht dat volgens hem de zelfstandige ontwikkeling van leerlingen en leraren beperkte.
Publicaties Diesterweg schreef pedagogische verhandelingen, polemieken, schoolboeken en handleidingen voor leraren. Zijn publicaties behandelden onder meer algemene didactiek, taalonderwijs, rekenen, meetkunde, aardrijkskunde en sterrenkunde. Tot zijn bekendste werken behoren:
Schulreden und pädagogische Abhandlungen (1832); Wegweiser zur Bildung für Lehrer und die Lehrer werden wollen, und methodisch-praktische Anweisung zur Führung des Lehramtes (1835), later uitgegeven als Wegweiser zur Bildung für deutsche Lehrer; Das pädagogische Deutschland der Gegenwart (1835–1836); Streitfragen auf dem Gebiete der Pädagogik (1837); Lehrbuch der mathematischen Geographie und populären Himmelskunde (1840); Konfessioneller Religionsunterricht in den Schulen oder nicht? (1848); Die drei preußischen Regulative (1855); Pädagogisches Wollen und Sollen (1857).
De eerste uitgave van de Wegweiser verscheen in 1835 bij G.D. Bädeker in Essen. Het werk bestond uit een algemeen gedeelte over pedagogische en didactische beginselen en een vakdidactisch gedeelte waarin die beginselen op afzonderlijke schoolvakken werden toegepast. Tijdens Diesterwegs leven verschenen vier, telkens bijgewerkte edities. Een gedigitaliseerde derde druk uit 1844 wordt bewaard door de Bayerische Staatsbibliothek.
Invloed en nagedachtenis miniatuur|Monument in Siegen Diesterweg oefende vooral invloed uit op de negentiende-eeuwse Duitse volksschool, de opleiding van onderwijzers en het ontstaan van een professioneel zelfbewustzijn onder leraren. Zijn leerboeken en pedagogische handleidingen werden herdrukt en deels in andere Europese talen vertaald. In de geschiedschrijving van het onderwijs geldt hij als een belangrijke vertegenwoordiger van de Pestalozziaanse traditie en van het liberale streven naar algemeen toegankelijk volksonderwijs.
In Berlijn-Mitte staat een monument voor Diesterweg van beeldhouwer Robert Metzkes. De bronzen beeldengroep werd tussen 1986 en 1990 vervaardigd en in 1990, bij de tweehonderdste geboortedag van Diesterweg, geplaatst. Het monument toont zijn borstbeeld naast twee schoolkinderen en verwijst naar zijn op Pestalozzi georiënteerde vormingsideaal. In Duitsland zijn daarnaast scholen, straten en andere onderwijsinstellingen naar hem genoemd.
Zie ook Diesterweg's Hulpkas voor Behoeftige Schoolkinderen
Bronnen, noten en/of referenties
Categorie:Duits pedagoog Categorie:Duits onderwijzer Categorie:Duits schrijver Categorie:19e-eeuws schrijver