De Movimento Federalista Europeo (MFE; letterlijk: Europese Federalistische Beweging) is een Italiaanse federalistische politieke beweging die streeft naar een federaal georganiseerd Europa. De beweging werd op 27 en 28 augustus 1943 in Milaan opgericht door een groep antifascisten rond Altiero Spinelli, onder wie Ernesto Rossi en Eugenio Colorni.Historical Archives of the European Union, Movimento federalista europeo, geraadpleegd 16 augustus 2026.Walter Lipgens, “European Federation in the Political Thought of Resistance Movements during World War II”, Central European History, jrg. 1, nr. 1 (1968), p. 5–19, doi:10.1017/S0008938900014758. De intellectuele achtergrond van de oprichting lag in het in 1941 geschreven Manifest van Ventotene, waarin Spinelli en Rossi een Europese federatie voorstelden als antwoord op oorlog, nationalisme en de crisis van het Europese statenstelsel.Edoardo Vaccari, “The ‘Ventotene Moment’: Revolutionary Federalism in World War II Europe”, Modern Intellectual History (2026), p. 1–21, doi:10.1017/S1479244326100614.
Na de Tweede Wereldoorlog werd het MFE onderdeel van bredere Europese federalistische netwerken. Het behoorde tot de organisaties die betrokken waren bij de in 1946 gevormde Union of European Federalists (UEF).Historical Archives of the European Union, Union européenne des fédéralistes, geraadpleegd 16 augustus 2026. In de daaropvolgende decennia voerde de federalistische beweging onder meer campagne voor supranationale Europese instellingen, een rechtstreeks gekozen Europees Parlement en uitbreiding van de bevoegdheden daarvan. Het MFE is tegenwoordig de Italiaanse afdeling van de UEF.Union of European Federalists, UEF – Italy, geraadpleegd 16 augustus 2026.
Ontstaan en oprichting
Manifest van Ventotene De ideeën die aan de oprichting van het MFE voorafgingen, ontwikkelden zich tijdens de fascistische dictatuur van Benito Mussolini. Spinelli en Rossi waren wegens hun antifascistische activiteiten door het regime geïnterneerd op het eiland Ventotene. Daar schreven zij in 1941 het document dat bekend werd als het Manifest van Ventotene, oorspronkelijk getiteld Per un'Europa libera e unita. Progetto d'un manifesto (“Voor een vrij en verenigd Europa. Ontwerp voor een manifest”).
Het manifest analyseerde de Europese oorlogen vanuit de rivaliteit tussen soevereine nationale staten en stelde daar de vorming van een supranationale Europese federatie tegenover. De tekst moet worden begrepen binnen het politieke milieu van het antifascistische verzet tijdens de Tweede Wereldoorlog. Historicus Walter Lipgens plaatste de Italiaanse federalisten in een breder patroon waarin verschillende Europese verzetsgroepen tijdens de oorlog nadachten over federale vormen van Europese samenwerking.
De federalistische ideeën werden in Italiaanse verzetskringen verspreid, onder andere via het clandestiene tijdschrift L'Unità Europea. Eugenio Colorni speelde eveneens een rol in de federalistische kring rond Spinelli en Rossi en bij de verdere verspreiding van het gedachtegoed.
Oprichtingsbijeenkomst in Milaan Na de val van Mussolini in juli 1943 kwamen Spinelli, Rossi, Colorni en andere antifascisten in Milaan bijeen om van het federalistische programma een georganiseerde politieke beweging te maken. De oprichtingsbijeenkomst vond op 27 en 28 augustus 1943 plaats in de woning van de scheikundige en antifascist Mario Alberto Rollier aan de Via Poerio 37 in Milaan.Giorgio G. Mellerio, “Rollier, Mario Alberto”, Dizionario Biografico degli Italiani, deel 88, Istituto dell'Enciclopedia Italiana, 2017. De datum en het karakter van de bijeenkomst worden ook genoemd in de geschiedschrijving over het Europese federalisme tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Het MFE werd niet opgezet als een traditionele politieke partij die zelf naar regeringsmacht streefde. De vroege federalisten kozen voor een strategie waarbij het federalistische programma via bestaande politieke en maatschappelijke krachten moest worden bevorderd. Deze opvatting bleef kenmerkend voor Spinelli's benadering van het federalisme. In de naoorlogse Europese federalistische beweging verdedigde hij een strategie waarbij publieke opinie, parlementen en regeringen onder druk moesten worden gezet om supranationale Europese instellingen tot stand te brengen.
De Amerikaanse historicus Charles F. Delzell behandelde de oprichting van het MFE als onderdeel van de ontwikkeling van het Italiaanse Europese federalisme tussen de Eerste Wereldoorlog en de eerste naoorlogse jaren.Charles F. Delzell, “The European Federalist Movement in Italy: First Phase, 1918–1947”, The Journal of Modern History, jrg. 32, nr. 3 (1960), p. 241–250, doi:10.1086/238542.
Europese federalistische samenwerking na 1945 Na de oorlog ontstond een internationaal netwerk van organisaties die verschillende vormen van Europees federalisme voorstonden. In december 1946 werd in Parijs de Unie van Europese Federalisten (UEF) opgericht. Tijdens de eerste bijeenkomst van het centrale comité van de UEF in Amsterdam in april 1947 was het Movimento Federalista Europeo een van de vertegenwoordigde organisaties.
Binnen deze Europese beweging bestonden verschillende opvattingen over de strategie en de uiteindelijke vorm van het federalisme. De Historische Archieven van de Europese Unie onderscheiden onder meer het zogeheten integrale federalisme en de door Spinelli vertegenwoordigde, meer institutioneel-politieke of “Hamiltoniaanse” benadering. Spinelli wilde van de beweging geen politieke partij maken, maar streefde naar de vorming van supranationale instellingen door politieke mobilisatie en druk op parlementen en regeringen.
Een belangrijk terrein voor de federalisten was aan het begin van de jaren 1950 het debat over de Europese Defensiegemeenschap (EDG) en een daaraan gekoppelde Europese politieke structuur. In Italië voerde Spinelli in 1951 campagne voor een sterkere politieke component van het integratieproject. De UEF en federalisten steunden vervolgens het ontwerp voor een Europese Politieke Gemeenschap en de ratificatie van het EDG-verdrag. Toen het Franse parlement in 1954 de ratificatie van de Europese Defensiegemeenschap verwierp, ontstond binnen de federalistische beweging een strategische crisis. De interne tegenstelling leidde in november 1956 tot een afsplitsing binnen de Unie van Europese Federalisten van de Action Européenne Fédéraliste (AEF). De stroming rond Spinelli bleef aanvankelijk binnen de UEF en vormde deze in 1959 om tot het supranationale Mouvement Fédéraliste Européen (MFE). De stroming rond Spinelli legde daarna sterker de nadruk op mobilisatie voor een Europese grondwetgevende vergadering.
Campagne voor een rechtstreeks gekozen Europees Parlement In de jaren 1960 en 1970 verschoof een belangrijk deel van de federalistische activiteit naar institutionele hervorming van de bestaande Europese Gemeenschappen. Volgens de Historical Archives of the European Union concentreerde de beweging zich in deze periode in het bijzonder op de rechtstreekse verkiezing van het Europees Parlement en op versterking van diens bevoegdheden.
De eerste rechtstreekse verkiezingen voor het Europees Parlement door middel van algemeen kiesrecht vonden uiteindelijk plaats van 7 tot en met 10 juni 1979.European Parliament Historical Archives, Towards Elections, geraadpleegd 16 augustus 2026. De verwezenlijking van rechtstreekse verkiezingen betekende niet dat het federalistische programma daarmee voltooid was. Het MFE bleef pleiten voor verdere hervorming van de Europese instellingen in federale richting.
Doelstellingen en organisatie Het MFE omschrijft zijn huidige doel als de vorming van een Europese federatie, ook aangeduid als de “Verenigde Staten van Europa”. Volgens de organisatie moet een dergelijke federale ordening voorwaarden scheppen voor vrede, vrijheid, democratie en sociale rechtvaardigheid in Europa.Movimento Federalista Europeo, Il Movimento Federalista Europeo, geraadpleegd 16 augustus 2026. Deze formulering betreft de politieke doelstelling en zelfomschrijving van het MFE en niet een beschrijving van het bestaande constitutionele bestel van de Europese Unie.
Het MFE presenteert zichzelf niet als een politieke partij en neemt als organisatie niet aan verkiezingen deel. Het stelt zijn politieke, organisatorische en financiële autonomie te willen behouden door vrijwillige inzet en eigen financiering, en wijst geweld als politieke methode af. Volgens het statuut opereert het bij zijn Europese activiteiten binnen de UEF, waarvan het de Italiaanse afdeling vormt. De UEF duidt de organisatie eveneens aan als “UEF Italy (Movimento Federalista Europeo – MFE)”.
Betekenis in de geschiedschrijving Het MFE wordt in de historiografie vooral behandeld in samenhang met drie ontwikkelingen: het antifascistische denken tijdens de Tweede Wereldoorlog, de opkomst van georganiseerd Europees federalisme en de naoorlogse geschiedenis van de Europese integratie. Lipgens onderzocht het federalistische gedachtegoed als onderdeel van de politieke ideeën die binnen Europese verzetsbewegingen ontstonden, terwijl Delzell specifiek de vroege ontwikkeling van het Italiaanse federalisme en het MFE bestudeerde.
Latere studies hebben daarbij meer aandacht besteed aan de historische context van het Manifest van Ventotene. Vaccari benadrukt dat het oorspronkelijke programma in de specifieke omstandigheden van oorlog, fascistische repressie en revolutionaire politieke verwachtingen moet worden geplaatst en waarschuwt daarmee tegen een achteraf geconstrueerde, lineaire lezing waarin het manifest eenvoudig als blauwdruk voor de latere Europese Unie wordt gezien. De geschiedenis van het MFE kan daardoor zowel als onderdeel van de geschiedenis van het antifascisme als van die van het georganiseerde Europese federalisme worden bestudeerd.
Zie ook Mouvement Fédéraliste Européen uit 1959 Altiero Spinelli Manifest van Ventotene Europees federalisme Union of European Federalists Europese integratie
Verder lezen
Charles F. Delzell, “The European Federalist Movement in Italy: First Phase, 1918–1947”, The Journal of Modern History, jrg. 32, nr. 3 (1960), p. 241–250. Walter Lipgens, “European Federation in the Political Thought of Resistance Movements during World War II”, Central European History, jrg. 1, nr. 1 (1968), p. 5–19. John Pinder, “Altiero Spinelli's European Federal Odyssey”, The International Spectator, jrg. 42, nr. 4 (2007), p. 571–588, doi:10.1080/03932720701722944. Edoardo Vaccari, “The ‘Ventotene Moment’: Revolutionary Federalism in World War II Europe”, Modern Intellectual History (2026), p. 1–21, doi:10.1017/S1479244326100614.
Externe links
Officiële website van het Movimento Federalista Europeo Movimento Federalista Europeo bij de Historical Archives of the European Union Primaire documenten over de oprichtingsbijeenkomst van augustus 1943 in de bibliotheek van de UEF
Categorie:Europese integratie