Ursula Hirschmann (Berlijn, 2 september 1913 – Rome, 8 januari 1991) was een Duits-Italiaanse antifascistische activiste, intellectueel en feministe die een belangrijke rol speelde in de vroege Europese federalistische beweging. Tijdens de Tweede Wereldoorlog hielp zij het door Altiero Spinelli en Ernesto Rossi opgestelde Manifest van Ventotene clandestien van het eiland Ventotene naar het Italiaanse vasteland te brengen en te verspreiden. In augustus 1943 behoorde zij tot de deelnemers aan de oprichting van het Movimento Federalista Europeo (MFE). In 1975 richtte zij in Brussel de vrouwengroep Femmes pour l'Europe op.
Jeugd en ballingschap Hirschmann werd op 2 september 1913 in Berlijn geboren als oudste kind in een welgesteld, weinig religieus Joods gezin. Haar vader Carl Hirschmann was arts en haar moeder was Hedwig Marcuse. Haar jongere broer Albert O. Hirschman werd later econoom en sociaalwetenschapper.
In de laatste jaren van de Weimarrepubliek raakte Hirschmann betrokken bij socialistische en antifascistische kringen. In 1932 nam zij deel aan politiek jongerenwerk tegen de opkomst van het nationaalsocialisme. Uit het biografische onderzoek naar haar leven blijkt tevens betrokkenheid bij het clandestiene socialistische netwerk Neu Beginnen, dat zich tegen het nationaalsocialisme verzette.
Na de machtsovername door de nationaalsocialisten verliet Hirschmann Duitsland in 1933. Zij vestigde zich aanvankelijk in Parijs, waar zij als emigrant verbleef en haar politieke contacten voortzette. In 1935 verhuisde zij naar Italië. Op 28 december van dat jaar trouwde zij in Milaan met de Italiaanse filosoof en socialist Eugenio Colorni, die zij enkele jaren eerder in Berlijn had leren kennen.
Hirschmann zette in Italië ook haar studie voort. Vanaf 1936 studeerde zij moderne filologie aan de universiteit Ca' Foscari in Venetië. In oktober 1939 behaalde zij daar haar graad in Duitse taal- en letterkunde.
Ventotene en het federalistische manifest Colorni werd op 8 september 1938 door de fascistische autoriteiten gearresteerd en vervolgens onder politietoezicht en in ballingschap geplaatst. In 1939 kreeg Hirschmann toestemming hem te volgen naar Ventotene, een eiland waar het fascistische regime verschillende politieke tegenstanders had geïnterneerd.
Op Ventotene kwam Hirschmann in contact met onder anderen Altiero Spinelli en Ernesto Rossi. Spinelli en Rossi werkten daar in 1941 aan de tekst die bekend werd als het Manifest van Ventotene, met de titel Per un'Europa libera e unita ("Voor een vrij en verenigd Europa"). Het manifest bepleitte na de oorlog een Europese federatie als alternatief voor rivaliserende nationale staten.
Hirschmann speelde een rol bij de clandestiene verspreiding van de tekst. Samen met onder anderen Ada Rossi hielp zij exemplaren of versies van het manifest van Ventotene naar het Italiaanse vasteland te brengen, waarna de tekst binnen antifascistische netwerken verder werd verspreid.
In de literatuur is ook aandacht besteed aan de vraag in hoeverre Hirschmann inhoudelijk deelnam aan de politieke discussies waaruit het manifest voortkwam. De door Silvana Boccanfuso onderzochte bronnen wijzen op haar actieve deelname aan het federalistische milieu, maar leveren volgens een wetenschappelijke bespreking van die biografie onvoldoende documentaire basis om haar als mede-auteur van het manifest aan te merken.
Movimento Federalista Europeo Na de val van het regime van Benito Mussolini in 1943 namen Italiaanse federalisten initiatieven om hun beweging formeel te organiseren. Hirschmann was betrokken bij de voorbereiding en uitvoering van de bijeenkomst die in augustus 1943 in Milaan leidde tot de oprichting van het Movimento Federalista Europeo. Ook na de oprichting bleef zij bij de federalistische organisatie en haar clandestiene activiteiten betrokken.
Colorni werd in 1944 in Rome door fascisten gedood. Hirschmann trok daarna met Spinelli naar Zwitserland en bleef actief in internationale federalistische contacten. Zij was onder meer betrokken bij de voorbereiding van een federalistische conferentie die van 22 tot 24 maart 1945 in Parijs werd gehouden. In 1945 trouwden Hirschmann en Spinelli.
Na de oorlog en feministisch engagement Na de Tweede Wereldoorlog bleef Hirschmann verbonden met het streven naar Europese politieke eenwording. Haar activiteit verliep niet uitsluitend via formele politieke instellingen: zij legde contacten tussen federalisten en probeerde maatschappelijke groepen bij het Europese project te betrekken.
Toen Spinelli in 1970 lid werd van de Europese Commissie, verhuisde Hirschmann met hem naar Brussel. Daar richtte zij in 1975 Femmes pour l'Europe op. De organisatie werd op 24 april 1975 formeel opgericht en wilde vrouwen uit verschillende politieke en culturele milieus betrekken bij de discussie over Europese integratie. Onderwerpen waarmee de groep zich bezighield waren onder meer toegang van vrouwen tot onderwijs en arbeid en het beginsel van gelijk loon.
Met Femmes pour l'Europe verbond Hirschmann haar federalistische overtuiging nadrukkelijk met de politieke en maatschappelijke positie van vrouwen. Zij stelde dat Europese integratie niet uitsluitend door regeringen en gevestigde politieke organisaties vormgegeven moest worden, maar eveneens deelname van vrouwen uit het maatschappelijk leven vereiste.
Ziekte, overlijden en nalatenschap In december 1975 werd Hirschmann getroffen door een ernstige aandoening aan de hersenen, waarna zij langdurige lichamelijke beperkingen ondervond en haar actieve politieke werkzaamheden sterk verminderden. Zij bleef desondanks betrokken bij haar persoonlijke en intellectuele omgeving.
Hirschmann overleed op 8 januari 1991 in Rome. Twee jaar na haar dood verscheen postuum Noi senzapatria, een verzameling autobiografische teksten waarin zij terugblikte op haar leven als balling, antifasciste en Europees federaliste.
De Europese Unie neemt Hirschmann op in haar overzicht van pioniers van de Europese eenwording en legt daarbij de nadruk op haar antifascistische, federalistische en feministische activiteiten. Ook de Historische Archieven van de Europese Unie besteden in hun historische documentatie aandacht aan haar zelfstandige rol in de verspreiding en organisatie van het Europese federalisme.
Publicatie
Noi senzapatria, Bologna: Il Mulino, 1993 (postuum).
Literatuur
Silvana Boccanfuso, Ursula Hirschmann. Una donna per l'Europa, Genova-Ventotene: Ultima Spiaggia, 2019, ISBN 9788898607280. G. Vassallo, "Silvana Boccanfuso, Ursula Hirschmann. Una donna per l’Europa", EuroStudium3w, 2022.
Externe links
Ursula Hirschmann bij de Historical Archives of the European Union Ursula Hirschmann bij de Europese Unie
Categorie:Antifascisme