Een uitkruier was een arbeider in een historische steenbakkerij (steenfabriek) die de gebakken ("gare") stenen met een kruiwagen uit de steenoven haalde.
Het beroep gold als bijzonder zwaar fysiek werk en is, samen met andere ambachtelijke functies uit de baksteenindustrie, vrijwel volledig in de vergetelheid geraakt.
Taak De kerntaak van de uitkruier was het leegmaken van de oven zodra de stenen voldoende gebakken waren. Met een kruiwagen pendelde hij tussen de oven en de plaats waar de stenen werden gesorteerd, gestapeld of klaargezet voor transport. Gezien de omvang van een ovenlading — soms tienduizenden stenen per stook — en een gemiddelde lading van ongeveer 80 stenen per kruiwagen, kon dit voor een ovenlading van 20.000 stenen oplopen tot circa 250 ritten per beurt.
Arbeidsomstandigheden Het werk stond bekend als bijzonder zwaar, onder meer door de constante wisseling tussen extreme hitte bij de oven en kou in de buitenlucht of open werkruimtes, vooral in de wintermaanden. Naarmate de oven leger raakte, moest de uitkruier zich steeds dichter bij de hete zones begeven, wat het risico op brandwonden vergrootte.
Specifieke beschermingsmiddelen waren doorgaans beperkt tot eenvoudige hulpmiddelen. In bronnen over het beroep wordt melding gemaakt van rubberen handbescherming, ook wel "dumkes" genoemd, waarmee de hete stenen gehanteerd konden worden.
In de 19e eeuw werd in en rond steenfabrieken vaak met stukloon gewerkt, waarbij per hoeveelheid geleverde arbeid (bijvoorbeeld per duizend stenen) werd betaald. Dit stimuleerde een hoog werktempo, maar maakte het inkomen ook onzeker: in de wintermaanden lag de productie in kleigebieden vaak lager, terwijl er bij bijvoorbeeld het laden van een schip plots extra werk kon opduiken.
Historische context De vraag naar het beroep hing samen met de sterk groeiende vraag naar baksteen in de 19e eeuw, gedreven door stedelijke groei, woningbouw en infrastructuurwerken zoals stations en sluizen.
Rond steenfabrieken bestond doorgaans een hele reeks gespecialiseerde functies, zoals inzetters, stokers en sorteerders, naast de uitkruier. Arbeiders in deze sector werden in sommige streken neerbuigend aangeduid als "steenovenvolk", ondanks het feit dat hun arbeid letterlijk de bouwstenen leverde voor huizen, straten en stations.
Zie ook Steenbakkerij Kleisteker
Referenties
Categorie:Beroep Categorie:Baksteen