Fernand Janvier Kerkhofs (Brugge, 7 oktober 1890 – Elsene, 10 april 1947) was een Belgisch journalist, leidinggevende en verzetsman. Hij was verantwoordelijk voor de informatiedienst van Brufina, de holding van de Bank van Brussel, en richtte na de Duitse inval van 1940 de clandestiene inlichtingendienst Zéro op. Zijn adjunct Jean Moens speelde vanaf het begin een belangrijke rol bij de organisatie van het netwerk.
Vooroorlogse loopbaan Kerkhofs had vóór de Tweede Wereldoorlog als journalist gewerkt. Vervolgens werd hij verantwoordelijk voor de informatiedienst van Brufina, de financiële holding van de Bank van Brussel. Volgens historicus Fabrice Maerten onderhield hij al vóór de oorlog goede contacten met Groot-Brittannië. Tijdens de Eerste Wereldoorlog had hij in Groot-Brittannië meegewerkt aan de geallieerde oorlogsinspanning. Vanaf september 1939 gaf hij aan Britse contacten politieke, economische en financiële informatie door.
Zijn positie binnen Brufina verschafte hem een uitgebreid professioneel netwerk in financiële en economische kringen. Historicus Emmanuel Debruyne wijst erop dat deze professionele omgeving van belang was voor de latere ontwikkeling en financiering van Zéro. De eerste organisatie van de dienst kwam volgens Debruyne voort uit een initiatief van Kerkhofs en zijn adjunct Jean Moens binnen Brufina.
Tweede Wereldoorlog
Oprichting van Zéro Na de Duitse inval in België in mei 1940 bouwde Kerkhofs zijn contacten uit tot een clandestiene inlichtingendienst. CegeSoma beschrijft hem als de stichter van Zéro en situeert de oprichting in de nasleep van de inval. Debruyne preciseert dat de dienst vrijwel in de lokalen van Brufina ontstond en dat Kerkhofs en Moens gezamenlijk aan de basis stonden van de eerste organisatie.
Zéro legde zich in het bijzonder toe op het verzamelen van politieke en economische inlichtingen. Het netwerk breidde zich tijdens de bezetting sterk uit en verzamelde daarnaast ook militaire informatie. De omvang wordt in de literatuur verschillend geraamd. Maerten spreekt van ongeveer 3.000 deelnemers, terwijl Yaëlle Van Crombrugge in haar studie over Zéro ongeveer 4.000 agenten noemt. Van Crombrugge beschrijft het als een van de grote Belgische clandestiene inlichtingennetwerken, met verbindingen in politieke en economische kringen en met als opdracht informatie voor de Belgische autoriteiten in Londen te verzamelen.
Kerkhofs beperkte zijn verzetsactiviteiten niet tot het verzamelen van inlichtingen. Volgens Maerten zette hij ook een ontsnappingsroute naar Groot-Brittannië op voor onder meer achtergebleven Britse militairen, Belgen die het bezette land wilden verlaten en verzetsagenten die gevaar liepen te worden gearresteerd. Daarnaast organiseerde hij sabotagecellen.
In de herfst van 1940 wierf Kerkhofs onder anderen de journalist William Ugeux aan om voor de geallieerden bruikbare inlichtingen te verzamelen. Ugeux ontwikkelde zich vervolgens tot een van zijn naaste medewerkers binnen Zéro.
Clandestiene pers Kerkhofs was tevens betrokken bij de clandestiene pers. Bij de sluikuitgave van La Libre Belgique, die in de zomer van 1940 door Robert Logelain en Paul Struye werd opgericht, bekleedde hij in 1941 enige tijd een leidinggevende functie. Volgens het CegeSoma-overzicht van de krant was Kerkhofs van april tot de zomer van 1941 directeur. Daarna werd hij opgevolgd door William Ugeux.
Vlucht uit België In oktober 1941 kwam de Duitse politie Kerkhofs en andere leiders van Zéro op het spoor. Op 21 oktober vond bij de Bank van Brussel een grootschalige politieactie plaats. Kerkhofs en Moens wisten aan arrestatie te ontkomen, maar moesten België verlaten.
William Ugeux hielp Kerkhofs bij zijn vlucht met behulp van contacten met een Frans-Belgische verzetsgroep in Roubaix. Na Kerkhofs' vertrek nam Ugeux als tweede leider de leiding van Zéro over.
Kerkhofs bereikte Londen in de zomer van 1942. Daar werden hem verschillende Belgische opdrachten toevertrouwd, onder meer in Belgisch-Congo en Egypte. Hij wilde naar bezet België terugkeren en daar per parachute worden afgezet, maar volgens Maerten maakten zijn leeftijd en verslechterde gezondheid dat onmogelijk.
Na de bevrijding en overlijden Na de bevrijding hervatte Kerkhofs gedurende enige tijd zijn werkzaamheden bij Brufina. Zijn gezondheid was inmiddels sterk achteruitgegaan. Hij overleed op 10 april 1947 in Elsene, 56 jaar oud.
De archiefregistratie van het Rijksarchief verbindt Kerkhofs zowel met Zéro als met de clandestiene pers en verwijst onder meer naar dossiers van de Inlichtingen- en Actiediensten van de Belgische Staatsveiligheid en naar dossiers betreffende het statuut van verzetslieden uit de clandestiene pers.
Literatuur
Henri Bernard, "Kerkhofs, Fernand", in: Biographie nationale, deel 37, afl. 2, Brussel: Académie royale des sciences, des lettres et des beaux-arts de Belgique, 1972, kol. 489–490. Emmanuel Debruyne, "Le nerf de la guerre secrète. Le financement des services de renseignements en Belgique occupée, 1940-1944", Cahiers d'Histoire du Temps présent / Bijdragen tot de Eigentijdse Geschiedenis, nr. 13/14, 2004. Emmanuel Debruyne, La guerre secrète des espions belges 1940-1944, Brussel: Racine, 2008. Yaëlle Van Crombrugge, Les espions Zéro dans l'ombre du pouvoir 1940-1944, Brussel: Racine, 2013, ISBN 9782873868390.
Categorie:Belgisch journalist Categorie:Belgisch verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog Categorie:Belgisch spion