Arcanum divinae sapientiae (vaak verkort tot Arcanum divinae) is een encycliek van Paus Leo XIII over het christelijke huwelijk, uitgevaardigd op 10 februari 1880. De encycliek is gericht aan de patriarchen, primaten, aartsbisschoppen en bisschoppen van de Rooms-Katholieke Kerk.Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, 10 februari 1880, aanhef en nrs. 1–5; oorspronkelijk gepubliceerd in Acta Sanctae Sedis 12, pp. 385–402. Leo verdedigt er de goddelijke oorsprong, de eenheid en de onontbindbaarheid van het huwelijk en stelt dat het huwelijk tussen christenen door Christus tot sacrament is verheven. Een belangrijk onderdeel van de encycliek is zijn verzet tegen de opvatting dat het huwelijkscontract en het sacrament van elkaar kunnen worden gescheiden en dat de staat volledige zeggenschap over het huwelijk zou hebben.Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, nrs. 17–24.
De encycliek ontstond in een periode waarin in verschillende Europese staten de burgerlijke regulering van huwelijk en echtscheiding werd uitgebreid. Kerken en staten discussieerden daarbij onder meer over de rechtsgeldigheid van het burgerlijk huwelijk en de bevoegdheid om huwelijkszaken te regelen. De kerkrechtsgeleerde Stanislav Přibyl plaatst Arcanum uitdrukkelijk in deze ontwikkeling en wijst erop dat in de negentiende eeuw in een toenemend aantal landen een verplicht of facultatief burgerlijk huwelijk was ingevoerd.Stanislav Přibyl, “Matrimony between Christians: Historical Dynamics and Canonical Perspective”, Ecumeny and Law 11 (2023), nr. 2, pp. 7–27, in het bijzonder pp. 17–18, doi:10.31261/EaL.2023.11.2.01.
Historische achtergrond Leo XIII werd in 1878 tot paus gekozen, in een periode waarin de verhouding tussen de Katholieke Kerk en de moderne nationale staat sterk in beweging was. Onder zijn pontificaat speelden onder meer de gevolgen van de Italiaanse eenwording en de conflicten tussen Kerk en staat tijdens de Duitse Kulturkampf. Historicus Owen Chadwick beschrijft Leo's pontificaat als een periode waarin de paus enerzijds vasthield aan traditionele katholieke leerstellingen en anderzijds naar werkbare verhoudingen met moderne politieke regimes zocht.Owen Chadwick, A History of the Popes 1830–1914, Oxford University Press, 1998, hoofdstuk 7, “Pope Leo XIII (1878–1903)”, pp. 273–331, doi:10.1093/0198269226.003.0007.
Tot de intellectuele achtergrond van het pontificaat behoorde ook de herleving van de scholastieke filosofie. Een jaar vóór Arcanum had Leo XIII in de encycliek Aeterni Patris (1879) het denken van Thomas van Aquino sterk aanbevolen. Historicus Oliver P. Rafferty beschouwt deze bevordering van het thomisme als onderdeel van een breder kerkelijk programma waarmee Leo de intellectuele confrontatie met de moderniteit wilde aangaan.Oliver P. Rafferty, “The Thomistic Revival and the Relationship between the Jesuits and the Papacy, 1878–1914”, Theological Studies 75 (2014), nr. 4, pp. 746–773, doi:10.1177/0040563914548652. Arcanum zelf is echter niet opgebouwd als een uiteenzetting van de filosofie van Thomas; de argumentatie steunt vooral op de Bijbel, de kerkelijke traditie, historische voorbeelden en een natuurrechtelijke opvatting van het huwelijk.
De directe polemische achtergrond blijkt uit de encycliek zelf. Leo keert zich tegen wat hij aanduidt als “naturalisten” en tegen rechtsopvattingen waarin het huwelijk uitsluitend als een burgerlijke instelling wordt beschouwd. Hij bespreekt expliciet burgerlijke huwelijken, wettelijke huwelijksbeletselen, burgerlijke rechtspraak over huwelijk en de invoering of uitbreiding van echtscheiding.
Opbouw en inhoud De encycliek bestaat uit een doorlopend betoog dat van een theologisch uitgangspunt naar kerkelijke, juridische en maatschappelijke conclusies gaat. De eerste gedeelten behandelen de oorsprong en de christelijke betekenis van het huwelijk. Daarna verdedigt Leo de bevoegdheid van de Kerk inzake het sacramentele huwelijk en bespreekt hij de verhouding tussen kerkelijk en burgerlijk gezag. Een aanzienlijk deel van de tweede helft is gewijd aan kritiek op echtscheiding en aan de vermeende maatschappelijke gevolgen daarvan. De slotgedeelten bevatten pastorale aanwijzingen aan de bisschoppen.Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, nrs. 1–45.
Oorsprong, eenheid en onontbindbaarheid Volgens Leo is het huwelijk niet ontstaan uit menselijke wetgeving, maar uit een goddelijke instelling die teruggaat tot het scheppingsverhaal. Hij baseert dit onder meer op Genesis en op Jezus' verwijzing naar de schepping in Matteüs 19:5–6. Daaruit leidt de encycliek twee fundamentele eigenschappen af: de eenheid van de huwelijksband en zijn blijvende karakter.Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, nrs. 5–8.
De tekst presenteert de geschiedenis van het huwelijk vervolgens binnen een christelijk heilshistorisch schema. Volgens Leo raakte de oorspronkelijke instelling door menselijke zonde en gebruiken als polygamie en echtscheiding aangetast, waarna Christus het huwelijk tot zijn oorspronkelijke waardigheid zou hebben hersteld. De aanwezigheid van Jezus bij de bruiloft te Kana en zijn uitspraken over echtscheiding worden in dit verband aangehaald.
Het huwelijk als sacrament Centraal staat de leer dat Christus het huwelijk tussen christenen tot sacrament heeft verheven. Leo verwijst daarbij vooral naar Efeziërs 5:25–32, waarin de verhouding tussen man en vrouw wordt verbonden met die tussen Christus en de Kerk. Daarnaast worden onder meer 1 Korintiërs 7:10–11 en 7:39 en Hebreeën 13:4 aangehaald.Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, nrs. 9–12.
De sacramentaliteit betekent in de encycliek niet alleen dat het huwelijk een religieuze plechtigheid is. Het sacrament verleent volgens Leo genade waardoor de echtgenoten elkaar kunnen liefhebben, trouw blijven, elkaar ondersteunen en in hun levensstaat naar heiligheid kunnen streven. Het huwelijk heeft daarnaast volgens de tekst tot doel het menselijk geslacht voort te zetten en kinderen christelijk op te voeden.
Leo verbindt aan deze visie ook een hiërarchisch model van het gezinsleven. Hij benadrukt wederzijdse liefde, trouw en hulp, maar noemt de man tegelijk het hoofd van het gezin en van de vrouw. De vrouw wordt beschreven als zijn gezellin, niet als dienares, maar er wordt wel van haar gehoorzaamheid aan haar echtgenoot verlangd. Deze opvatting wordt in de encycliek opnieuw verbonden met de beeldspraak van Christus als hoofd van de Kerk in Efeziërs 5.
Huwelijkscontract en sacrament Een van de juridisch en theologisch belangrijkste passages staat in de nrs. 23 en 24. Leo verwerpt daar een onderscheid waarbij het huwelijkscontract onder de staat zou vallen en alleen het sacrament onder de Kerk. Volgens de encycliek zijn in een christelijk huwelijk contract en sacrament niet van elkaar te scheiden: een werkelijk en geldig christelijk huwelijk is volgens deze opvatting tegelijkertijd sacrament.
Deze stelling was van blijvende betekenis voor het katholieke canoniek recht. Přibyl wijst erop dat dezelfde fundamentele koppeling in het Wetboek van Canoniek Recht van 1983 is gehandhaafd: canon 1055 §2 bepaalt dat tussen gedoopten geen geldig huwelijkscontract kan bestaan zonder dat dit daardoor tevens sacrament is.
Kerk en staat Arcanum verdedigt krachtig de kerkelijke jurisdictie over het sacramentele huwelijk. Leo voert hiervoor Schrift, traditie, uitspraken van eerdere pausen, oude concilies en het Concilie van Trente aan. Trente had onder meer het recht van de Kerk bevestigd om huwelijksbeletselen vast te stellen en huwelijkszaken kerkelijk te beoordelen.
De encycliek ontkent echter niet iedere bevoegdheid van de staat op het terrein van het huwelijk. Leo onderscheidt de huwelijksband zelf van de burgerlijke gevolgen die uit het huwelijk voortvloeien. Aangelegenheden die tot de burgerlijke rechtsorde behoren, mogen volgens hem door de staat worden geregeld. Hij bepleit daarbij een onderscheiden kerkelijk en burgerlijk gezag, maar gaat uit van samenwerking en “eendracht” tussen beide machten.Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, nrs. 35–40.
Dat onderscheid verhindert niet dat Leo het uitsluitend burgerlijk gesloten huwelijk van katholieken afwijst wanneer dit volgens de kerkelijke normen geen sacramenteel huwelijk vormt. Tegenover een staatsopvatting waarin het huwelijk geheel door positief burgerlijk recht wordt gevormd, stelt hij dat huwelijk en huwelijksband aan een hogere, goddelijke en natuurlijke orde onderworpen zijn.
Echtscheiding Een groot gedeelte van de encycliek is gericht tegen echtscheiding. Leo stelt dat de mogelijkheid de huwelijksband te ontbinden de trouw tussen echtgenoten verzwakt, conflicten binnen gezinnen bevordert en nadelige gevolgen heeft voor kinderen en de samenleving. De encycliek gebruikt daarvoor zowel theologische argumenten als historische voorbeelden.Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, nrs. 27–34.
De tekst maakt wel onderscheid tussen de ontbinding van de huwelijksband en het gescheiden leven van echtgenoten. In ernstige omstandigheden kan volgens Leo een scheiding van tafel en bed worden toegestaan, terwijl de geldige, bekrachtigde en voltrokken sacramentele huwelijksband volgens de beschreven leer niet door menselijk gezag kan worden ontbonden.Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, nrs. 39–44.
In de slotgedeelten waarschuwt Leo bovendien tegen huwelijken van katholieken met niet-katholieken. Als redenen noemt hij onder andere mogelijke conflicten over godsdienst en de religieuze opvoeding van kinderen.
Theologische uitgangspunten
Schrift en traditie De theologische methode van Arcanum combineert bijbelse argumenten met een beroep op de kerkelijke traditie. Het scheppingsverhaal vormt het uitgangspunt voor de goddelijke instelling van het huwelijk, terwijl Matteüs 19 wordt gebruikt voor de eenheid en onontbindbaarheid. Efeziërs 5 levert de belangrijkste christologische interpretatie: het huwelijk wordt er gelezen als beeld van de verhouding tussen Christus en de Kerk.
Daarnaast beroept Leo zich op de Kerkvaders, vroegchristelijke schrijvers, eerdere pausen en concilies. Bijzonder belangrijk is het Concilie van Trente, dat in de zestiende eeuw de sacramentaliteit van het huwelijk tegenover reformatorische opvattingen had bevestigd. In Arcanum fungeert die traditie tevens als argument voor de eigen rechtsmacht van de Kerk inzake het christelijke huwelijk.
Natuur en genade De encycliek maakt onderscheid tussen de natuurlijke instelling van het huwelijk en de verheffing ervan tot sacrament. Het huwelijk behoort volgens Leo al krachtens de scheppingsorde tot de menselijke natuur, maar krijgt door Christus voor gedoopten een sacramenteel karakter. Natuur en genade worden daarmee niet als concurrerende werkelijkheden voorgesteld: de sacramentele genade vervolmaakt volgens de encycliek een reeds bestaande natuurlijke huwelijksorde.
Dit schema sluit aan bij de bredere neoscholastieke belangstelling tijdens het pontificaat van Leo XIII voor de verhouding tussen natuur, bovennatuur, rede en openbaring. Rafferty plaatst de door Leo bevorderde thomistische herleving uitdrukkelijk binnen zijn antwoord op de intellectuele uitdagingen van de negentiende-eeuwse moderniteit.
Filosofische en maatschappelijke thematiek
Natuurrecht en mensbeeld In de redenering van Arcanum gaat een objectieve orde vooraf aan menselijke wetgeving. Het huwelijk bezit volgens Leo een door God gegeven aard en doel die niet naar believen door echtgenoten of wetgevers kunnen worden gewijzigd. Burgerlijke wetgeving wordt daardoor beoordeeld aan de hand van wat de encycliek als natuurlijke en goddelijke wet beschouwt.Leo XIII, Arcanum divinae sapientiae, nrs. 19 en 25–32.
Het mensbeeld is zowel relationeel als hiërarchisch. Echtgenoten worden beschreven als op elkaar aangewezen door liefde, trouw, gemeenschappelijk leven en wederzijdse hulp. Tegelijk wordt het gezin volgens een hiërarchische ordening gedacht, met onderscheiden rollen voor man en vrouw.
Gezin en algemeen welzijn