Project NIO-MON (ook bekend als The Nio Project of Issho-ni / Tomo-ni) is een langlopend internationaal community-art project en sociale sculptuur geïnitieerd door de Nederlandse beeldhouwer Jikke van Loon. Het project onderzoekt de culturele, kunsthistorische, relationele en spirituele context van twee 14e-eeuwse Japanse tempelwachters (Niōzo) uit de collectie van het Rijksmuseum Amsterdam, in relatie tot hun oorspronkelijke herkomstlocatie op de Iwaya-ji berg in Okuizumo (Yokota, prefectuur Shimane, Japan).Stichting Niōmon Foundation. (13 oktober 2025). "Verslag van de verbindingsceremonie OKAERI / TADAIMA met bijdragen van M. Fitski, K. Saeki en S. Moriyama". nio-project.com.
Het project werd uitgevoerd in samenwerking met onder andere de Niōmon Foundation (Nederland), GIA NIO-MON Yokota (Japan), het Kyoto Architectural College (Kyoto Kenchiku), de Anewal Gallery (Kyoto), de Yokota Junior High School en het Rijksmuseum Amsterdam.
Symboliek en betekenis Binnen de boeddhistische traditie herbergt een niōmon (tempelpoort) traditioneel twee tempelwachters (Niō): de openmondige Agyo en de geslotenmondige Ungyo. Agyo maakt de klank "A" (symbool voor het begin, de geboorte), terwijl Ungyo de klank "Un" maakt (symbool voor het einde, de voltooiing of de dood). Deze klanken vormen de eerste en laatste lettergrepen van het Siddham-schrift en vertegenwoordigen samen alle mogelijke geluiden en daarmee de totaliteit van het universum, alle kennis, wijsheid en compassie. De tempelpoort functioneert niet louter als een fysieke grens, maar als een portaal. Wie tussen de twee wachters door de poort heen stapt, laat de alledaagse realiteit achter zich en krijgt symbolisch toegang tot dit veld van pure wijsheid, kennis en compassie.
Chronologie en deelfasen 2015: Dear Gate – Na een ontmoeting met de houten tempelwachters in het Aziatisch Paviljoen van het Rijksmuseum, bezocht Van Loon de leeggehaalde en vervallen tempelpoort in Yokota. Dit resulteerde in een performatieve handeling waarbij een dankbrief aan de poort werd voorgelezen en ritueel werd vertaald door een lokale functionaris. 2017: Ceci c’est une porte du temple – Tijdens een werkperiode op de Iwaya-ji berg taste de kunstenaar de structuur van de poort af via frottages en rubbings op Japans papier. Dit diende als een tactiel onderzoek naar de waarneming van de realiteit en culturele toe-eigening. 2018–2019: Issho-ni / Tomo-ni – Dit community-art project (vertaald: Samen, met elkaar!) betrok circa 1700 deelnemers in zowel Nederland als Japan. Samen vervaardigden zij de beeltenis van de tempelwachters op 540 Delfts blauwe tegels, wat resulteerde in metershoge tegeltableaus. Dit vormde de basis voor internationale debatten over erfgoedrestitutie en parallelle realiteiten. 2021: Performatieve interventies in het Rijksmuseum – In het Aziatisch Paviljoen werden twee interventies uitgevoerd: THUIS, waarbij museumbezoekers geblinddoekt en onder begeleiding van dansers een zintuiglijke ontmoeting met de beelden aangingen, en Ie kara no koe (Stemmen van thuis), een performatieve lezing waarin brieven van inwoners uit Yokota live bij de beelden werden voorgelezen om de sculpturen symbolisch te verbinden met hun herkomst door ze de stemmen van thuis te laten horen. 2021–2025: Project Nio-Mon, a portal, a home – Deze fase richtte zich op de actieve herinrichting en toegankelijkheid van het tempelgebied voor lokale bewoners. Er werd getracht de oorspronkelijke poort te verwerven, de wachters op hun plek te zetten en het gebied weer toegankelijk te maken voor bewoners. Het project activeerde tevens een langdurig uitwisselingsprogramma tussen Nederlandse en Japanse middelbare scholen en ambachtsscholen, ondersteund door een jaarlijks regionaal Nio-festival ter bevordering van regionale revitalisering. 2022–2023: Artist in Residencies en Aankoop – In 2022 startte het Artist in Residency-programma met deelnames van De Onkruidenier, Nina Glockner en Sachi Miyachi. In 2023 werd de historische tempelpoort officieel aangekocht ten behoeve van het project. 2024: KAITAI en A gate in threads – In april 2024 werd de oorspronkelijke, zwaar vervallen tempelpoort op de Iwaya-ji berg in samenwerking met een lokale boeddhistische priester en het Kyoto Architectural College (Kyoto Kenchiku) ontmanteld (KAITAI). In het najaar van 2024 realiseerde Van Loon in samenwerking met de bewoners en artist-student in residence Myrthe van Loon een tijdelijke bamboe- en textielinstallatie getiteld A gate in threads op de leeggekomen locatie.
Slotfase en voltooiing (2025) Presentatie op Expo 2025 Osaka – Op 1 oktober 2025 werden de twee voltooide Delfts blauwe tegeltableaus (Blue Nio) officieel gepresenteerd in het Nederlands Paviljoen tijdens de wereldtentoonstelling Expo 2025 in Osaka. Betrokken studenten uit Yokota en Kyoto presenteerden hier hun toekomstvisie voor de kunstwerken, gevolgd door panelgesprekken over de tienjarige culturele uitwisseling.Yui, K. / Studio Frog. (2025). "Bridging Spirits: The 10-year journey of the Rijksmuseum Nio Guardians and Shimane". The Asahi Shimbun / Asahi Global. Ceremonie OKAERI / TADAIMA – Op 13 oktober 2025 werden de Blue Nio definitief geïnstalleerd in de bossen van de Iwaya-ji berg, de plek waar de originele wachters 700 jaar hadden gestaan. Tijdens deze slotceremonie, getiteld OKAERI / TADAIMA (Welkom terug / We zijn weer thuis), werd via een live-stream een directe tijd-ruimteverbinding tot stand gebracht met de originele houten beelden in het Rijksmuseum Amsterdam. Tijdens de manifestatie richtten hoofd Aziatische kunst en curator Menno Fitski, kunstenaar Jikke van Loon en de Japanse bewoners Kazuya Saeki en Shigeo Moriyama zich in brieven rechtstreeks tot de vier wachters. Aansluitend voerden Van Loon, Itoga Haru en Itō Shūji een rituele kalligrafie uit van de tekens JI (Tijd), KU (Ruimte) en MA (Tijd-Ruimte/Leegte) om de spirituele herverbinding tussen de wachter-paren formeel te bekrachtigen.Joho TV. (Oktober 2025). "Special Broadcast: The installation of the Blue Nio and the text exchange at Iwaya-ji mountain". Regional Television Shimane.
Documentatie en media Het project genereerde brede nationale en internationale media-aandacht. Kunstredacteur Karolien Knols publiceerde in de Volkskrant het uitgebreide achtergrondinterview 'Recht van retour', waarin de motivatie van de Nederlandse deelnemers en de verschuivende dynamiek rondom cultureel erfgoed en toe-eigening centraal stonden.Knols, K. (2024). "Recht van retour". de Volkskrant. Daarnaast documenteerde filmmaker Pat van Boeckel (samen met Karin van der Molen) het proces over meerdere jaren voor de omroep KRO-NCRV (De Boeddhistische Blik) in de documentaire De terugkeer van de Tempelwachters.KRO-NCRV De Boeddhistische Blik. (2026). "De terugkeer van de Tempelwachters". Documentaire geregisseerd door Pat van Boeckel.
In Japan werd de culturele uitwisseling breed gedekt door journaliste en producente Kiyomi Yui (Studio Frog), met omvangrijke artikelen och verslaglegging in het landelijke dagblad The Asahi Shimbun (onder Asahi Global) en de regionale krant San-in Chuo Shimbu (山陰中央新報). Daarnaast schreef Waka Kaitani over het project in het vooraanstaande kunstmagazine Bijutsu Techo.Kaitani, W. (2025). "Review and Analysis of Project NIO-MON". Bijutsu Techo. Tevens wijdde de regionale Japanse televisiezender Joho TV veel zendtijd aan het initiatief om de impact op de lokale gemeenschap te belichten.
Categorie:Kunstwerk (artistiek)