Franz Louis Jules Leemans (Zinnik, 28 november 1898 – Ottignies, 26 juni 1952) was een Belgisch ambtenaar, koloniaal bestuurder, verzetsman en regeringsadviseur. Tijdens de Tweede Wereldoorlog was hij onder de schuilnaam Monsieur Léopold actief in de clandestiene inlichtingendienst Clarence, waar hij vanaf 1943 een belangrijk deel van het netwerk in landelijk Brabant leidde. Na de bevrijding werd hij chef van de Belgische repatriëringsmissie in Duitsland binnen de intergeallieerde staf. Later was hij onder meer regeringsadviseur, voorzitter van de Société des Mines d'Or de Kilo-Moto en betrokken bij internationale organisaties voor vluchtelingen en migratie.Baudouin Collet, ‘Leemans Franz’, Belgium WWII, CegeSoma/Rijksarchief, geraadpleegd 18 september 2026.
Jeugd, opleiding en koloniale loopbaan Leemans was een zoon van Alphonse Leemans en Jeanne Simon. Hij volgde middelbaar onderwijs aan het bisschoppelijk college van Zinnik, waar hij Marcel van Zeeland en diens oudere broer Paul van Zeeland leerde kennen. Daarna studeerde hij handels- en consulaire wetenschappen aan het Institut supérieur commercial et consulaire catholique in Bergen. In 1918 behaalde hij er zijn diploma. Vervolgens volgde hij een opleiding aan de koloniale school in Brussel.
Op 19 oktober 1919 kwam Leemans in Belgisch-Congo aan om er in de territoriale administratie te werken. Hij werd tewerkgesteld in de streek van de Sankuru en klom er op tot hoofdterritoriaal bestuurder. Een tijdens zijn dienst opgelopen verwonding leidde ertoe dat hij in 1925 naar België terugkeerde.
Na zijn terugkeer werkte hij op het kabinet van minister van Koloniën Henri Carton de Wiart. In 1933 was Leemans betrokken bij de oprichting van de Régie de Distribution d'Eau au Congo, waarvan hij tot zijn overlijden administrateur-directeur bleef. In de tweede helft van de jaren 1930 kreeg hij daarnaast bestuursfuncties bij onder meer OTRACO, FOREAMI en de Conseil supérieur d'Hygiène coloniale.
Vanaf 1939 gaf Leemans aan het handels- en consulair instituut in Bergen onderwijs over de Congolese economie en transportsector. In 1944 werd hij docent aan het Institut des Sciences économiques appliquées van de Katholieke Universiteit Leuven. In 1951 werd hij buitengewoon hoogleraar aan de faculteit economische en sociale wetenschappen.
Tweede Wereldoorlog
Inlichtingendienst Clarence Leemans werd in februari 1943 door ingenieur Alfred Lienart gerekruteerd voor de Belgische inlichtingendienst Clarence, die voor de Britse Secret Intelligence Service werkte. Onder de schuilnaam Monsieur Léopold kreeg hij aanvankelijk de verantwoordelijkheid over een deel van het netwerk in landelijk Brabant.
Na acties van de Duitse contraspionage in oktober 1943 in de streek van Waterloo en de arrestatie van dokter Antoine Goethals nam Leemans de verantwoordelijkheid over het volledige netwerk van Clarence in landelijk Brabant op zich. Vanuit Nijvel werd een nieuwe clandestiene centrale opgezet. Het netwerk verzamelde onder meer informatie over militaire doelen, de vliegvelden van Bevekom en Nijvel en over Duitse spoor- en wegtransporten.
Bij de bevrijding waren 68 leden van dit netwerk door het Belgische ministerie van Landsverdediging erkend als agenten van inlichtingen en actie. Leemans kreeg daarbij de graad van luitenant. De algemene leiding van Clarence berustte bij onder anderen Walthère Dewé en Hector Demarque; Leemans stond aan het hoofd van een belangrijk regionaal onderdeel van de organisatie.
Repatriëring en Buchenwald Na de bevrijding werd Paul van Zeeland belast met werkzaamheden rond de repatriëring van Belgische gedeporteerden. Leemans werd chef van de Belgische repatriëringsmissie in Duitsland binnen de intergeallieerde staf. In deze functie behoorde hij tot de Belgische vertegenwoordigers die het concentratiekamp Buchenwald kort na de bevrijding bezochten. Hij kreeg binnen het Supreme Headquarters Allied Expeditionary Force (SHAEF) de rang van luitenant-kolonel.
Naoorlogse loopbaan Leemans werd in juli 1945 bestuurder van de Société des Mines d'Or de Kilo-Moto en in 1947 voorzitter van deze onderneming. Daarnaast bleef hij actief in economische en koloniale instellingen.
Koningskwestie Na de oorlog bleef Leemans contacten onderhouden met voormalige medewerkers van Clarence. Tijdens de Koningskwestie stond hij aan het hoofd van een organisatie die de terugkeer van koning Leopold III steunde en aanvankelijk de naam Service Léopold du Groupe Clarence droeg.
Hector Demarque, die samen met Walthère Dewé aan de leiding van Clarence had gestaan, maakte bezwaar tegen het gebruik van de naam van de voormalige inlichtingendienst voor deze politieke activiteit. De organisatie kreeg daarop de naam Mouvement Léopold. De historici Francis Balace en Colette Dupont beschrijven Leemans als een belangrijke organisator van deze beweging in de periode 1945–1950.
Regerings- en migratiewerk In augustus 1949 werd Leemans regeringsadviseur. Hij ondersteunde minister van Buitenlandse Zaken Paul van Zeeland bij verschillende diplomatieke dossiers, waaronder aangelegenheden in verband met het Noord-Atlantische bondgenootschap.
Leemans hield zich daarnaast bezig met internationale vluchtelingen- en migratievraagstukken. Tijdens de internationale migratieconferentie in Brussel van november en december 1951 trad hij op als voorzitter. Vervolgens was hij voorzitter van het voorlopige intergouvernementele comité voor de verplaatsing van migranten uit Europa. Op 8 december 1951 werden de bevoegdheden van de directeur van dit voorlopige comité tijdelijk gezamenlijk toevertrouwd aan Leemans en de Amerikaanse vertegenwoordiger George L. Warren.George L. Warren, memorandum van 17 januari 1952, in Foreign Relations of the United States, 1951, Europe: Political and Economic Developments, deel IV, part 1, document 83, pp. 195–203.
Overlijden Leemans overleed op 26 juni 1952 in Ottignies. Hij was 53 jaar oud. Het Koninklijk Belgisch Koloniaal Instituut maakte zijn overlijden bekend tijdens de zitting van 27 juni 1952.Institut royal colonial belge, ‘Décès de M. F. Leemans’, Bulletin des séances de l'Institut royal colonial belge, 1952, nr. 3, p. 884.
Publicaties Tot de in de Biographie belge d'Outre-Mer vermelde vakpublicaties van Leemans behoren:
Les qualités requises d'une eau potable dans les pays tropicaux, Bulletin des séances de l'Institut royal colonial belge, 1935 (3), pp. 456–474. Les centrales hydro-électriques au Congo Belge,Bulletin des séances de l'Institut royal colonial belge, 1951 (3), pp. 764–778.
Literatuur
Collet, Baudouin, ‘Leemans Franz’, Belgium WWII, CegeSoma/Rijksarchief, geraadpleegd 18 september 2026. Institut royal colonial belge, ‘Décès de M. F. Leemans’, Bulletin des séances de l'Institut royal colonial belge, 1952, nr. 3, p. 884. Warren, George L., memorandum van 17 januari 1952, in Foreign Relations of the United States, 1951, Europe: Political and Economic Developments, deel IV, part 1, document 83, pp. 195–203.
Externe link
Franz Leemans Franz Leemans
Categorie:Belgisch verzetsstrijder in de Tweede Wereldoorlog Categorie:Belgisch ambtenaar Categorie:Hoogleraar aan de Katholieke Universiteit Leuven