Bergen (Frans: Mons) is een Waalse stad in België. Het is de hoofdstad van de provincie Henegouwen en telt ruim 97.000 inwoners. Het is tevens de voornaamste stad van het arrondissement Bergen en de zetel van het Hof van Beroep van Bergen. De heilige Waldetrudis is de patroonheilige van de stad.
Nabij Bergen, in Casteau, bevindt zich het militair hoofdkwartier SHAPE van de NAVO. In Bergen wordt de streektaal Picardisch gesproken.
Geschiedenis Romeinse tijd De stad Bergen ontstond op een heuvelachtig terrein (vandaar de naam) tussen de rivieren de Hene en de Trouille. Ondanks de ontdekking van begraafplaatsen uit de 2e eeuw en de oude benaming "Castri locus" (dat is Kampplaats), die voor het eerst opduikt in 642, blijft de aanwezigheid van een Romeins legerkamp op de plaats van de huidige stad een hypothese. Alleszins lag de plek aan een deverticulum (dat is "aftakking") van de Romeinse heerbaan Bavay-Asse.
Middeleeuwen Pas rond het midden van de 7e eeuw ontwikkelde zich hier een belangrijke stadskern, rond een kasteel waar de graven woonden. Deze ontwikkeling was mede het gevolg van de stichting in de Frankische tijd van een abdij, rond 650, door de heilige Waldetrudis. Dit klooster zou later in de 11e eeuw hervormd worden tot een kapittel van adellijke, seculiere kanunnikessen, dat het geestelijke leven in de stad bleef domineren tot de opheffing in 1792.
Rond de 10e eeuw bouwden de graven van Bergen een versterkte burcht op de naburige heuvel, en onder graaf Boudewijn IV (1120-1171) werd begonnen aan de bouw van een eerste omwalling, waarvan ook thans nog delen bestaan. Hierdoor kon de stad spoedig rivaliseren met Valencijn/Valenciennes, de toenmalige hoofdstad van het graafschap Henegouwen.
In 1136 vond in Bergen een grote stadsbrand plaats.
Bergen ontwikkelde zich snel tot een belangrijk bestuurlijk, handels- en onderwijscentrum. Gravin Margaretha II van Vlaanderen stichtte in 1248 een begijnhof, en de toename van de bevolking maakte rond 1290 de aanleg van een tweede, grotere stadsmuur noodzakelijk. Deze stadsmuur was ongeveer 4,5 km lang en had zes poorten. In 1295 werd Bergen de hoofdplaats van het graafschap Henegouwen. De lakennijverheid legde de basis van een economische bloei, die pas zou eindigen in de 16e eeuw, met de godsdiensttroebelen.
Tachtigjarige Oorlog
miniatuur|links|Stadsplan van Bergen uit de zestiende eeuw. Gemaakt door Lodovico Guicciardini.
Op 24 mei 1572 viel Lodewijk van Nassau aan het hoofd van 500 ruiters vrij onverwacht de stad binnen, waar hij met geestdrift onthaald werd, omdat de misnoegdheid over het beleid van Alva er zeer groot was. Dit was de aanzet van Lodewijks plan om een operatiebasis te vestigen voor het leger van Gaspard de Coligny, die vanuit Frankrijk de Spanjaarden zou lastigvallen. Deze hulptroepen kwamen echter niet opdagen doordat Coligny was vermoord in de Bartholomeusnacht, en Lodewijk, die aan alle kanten bedreigd werd, zag zich genoodzaakt te capituleren en het belegerde Bergen aan Alva over te geven (19 september 1572). Ondanks de belofte van algemene amnestie, nam Alva na het vertrek van Lodewijk en zijn troepen op bloedige wijze wraak. Vele burgers van Bergen werden gearresteerd, gefolterd en terechtgesteld, en hun bezittingen in beslag genomen. De welvaart van Bergen, een der bloeiendste nijverheidssteden van Europa, was totaal vernietigd.
17e en 18e eeuw Meteen begon voor Bergen een lange periode waarin het oorlogsgeweld regelmatig het economische herstel afremde. Op 8 april 1691 moest Filips Frans van Glymes de stad, na een beleg van negen maanden, aan de Franse troepen (80.000 man sterk) overgeven. Koning Lodewijk XIV was op 15 maart in eigen persoon afgezakt om de krijgsoperaties bij te wonen. Het Franse geschut had overal in de stad veel schade aangericht. Bergen bleef Frans bezit tot 1697, daarna kwam het beurtelings in Oostenrijkse en Franse handen. De Fransen waren de baas van 1701 tot 1709, en daarna van 1746 tot 1749. Omdat de krijgsverrichtingen van de 18e eeuw zoveel schade aanrichtten, werd de stad vooral in die periode heropgebouwd, waardoor het huidige stadsbeeld grotendeels 18e-eeuws is.
Bergen was in de late 17e eeuw en eerste helft van de 18e eeuw een van de vestingsteden die deel uitmaakten van de Nederlandse vestingsbarrière in de Zuidelijke Nederlanden.
Op 6 november 1792 verloren de Oostenrijkers de Slag bij Jemappes (thans een deelgemeente van Bergen) en moesten ze definitief het veld ruimen.
20e eeuw Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog wist de British Expeditionary Force onder leiding van de Britse generaal French 48 uur lang nabij Bergen de Duitse troepen van Von Kluck tegen te houden. Bergen was hierna vier jaar in Duitse handen en werd uiteindelijk, vroeg in de morgen van 11 november 1918 bevrijd door Canadezen, na drie dagen heftige strijd.
Ook de Tweede Wereldoorlog was moordend voor Bergen en omgeving, en veroorzaakte veel menselijk leed. Als industriestad en verkeersknooppunt werd het vaak hevig gebombardeerd, en van 2 tot 4 september 1944 vonden er nog zware gevechten plaats tussen Amerikaanse troepen (onderweg van Avesnes en Nouvion) en Duitse troepen die zich terugtrokken uit Noord-Frankrijk.
De economische crisis in de tweede helft van de 20e eeuw kwam hard aan voor de Bergense industrie en voor de hele Borinage. Door fabriekssluitingen ontstonden veel brownfields. De reconversie verliep niet zonder problemen, maar uiteindelijk werd op basis van het culturele patrimonium toerisme en handel gestimuleerd. Zo kwam in 1998 het Mundaneum en was Bergen in 2015 met Pilsen Culturele hoofdstad van Europa.
Geografie Situering thumb|left|De Hene, met Bergen op heuvel op de achtergrond. Bergen is gelegen ten oosten van Borinage, zoals dit industriegebied wordt genoemd. De stad ligt ongeveer op 50 km ten zuiden van Brussel, 200 km ten noorden van Parijs, 150 km ten westen van Aken en 75 km ten oosten van Rijsel en is verbonden met de snelwegen E19 (Parijs - Brussel - Antwerpen - Rotterdam) en E42 (Rijsel - Charleroi - Luik). Bovendien zijn er verschillende spoorverbindingen met onder andere Doornik, Charleroi, Brussel en Luik en een dagelijkse TGV-verbinding met Parijs.
Het reliëf wordt mede beïnvloed door het dal van de Hene, die iets ten noorden van de stad van oost naar west stroomt. De Trouille valt ongeveer ter hoogte van Bergen samen met de Hene. Bergen ligt dus op een heuvel bij de samenloop van twee rivieren, waardoor de huidige vorm van de stad bijna rond is. De R50 bakent de binnenstad af. Meer naar het centrum neemt de hoogte toe, in de buurt van het belfort ligt de stad het hoogst.
Overige kernen Bij de administratieve hervorming van 1977 ontstond de huidige gemeente Bergen door de fusie van de toen opgeheven gelijknamige gemeente (waar sinds 1972 reeds Cuesmes, Ghlin, Hyon, Nimy, Obourg en delen van Baudour en Jemappes deel van uitmaakten) met Ciply, Harmignies, Harveng, Havré, Jemappes, Maisières, Mesvin, Nouvelles, Saint-Symphorien, Spiennes, Villers-Saint-Ghislain en delen van Casteau, Masnuy-Saint-Jean en Ville-sur-Haine.
Deelgemeenten # Naam Opp.(km²) Inwoners(2020) Inwonersper km² NIS-code 1 Bergen 16,79 29.593 1.763 53053A 2 Hyon 3,68 3.993 1.086 53053B 3 Cuesmes 9,43 10.055 1.066 53053C 4 Ghlin 22,16 8.671 391 53053D 5 Nimy 4,15 4.707 1.133 53053E 6 Obourg 14,13 4.588 325 53053F 7 Maisières 7,94 4.176 526 53053G 8 Havré 18,47 6.335 343 53053H 9 Saint-Symphorien 7,28 3.365 462 53053J 10 Villers-Saint-Ghislain 2,68 674 252 53053K 11 Harmignies 11,12 838 75 53053L 12 Harveng 6,25 505 81 53053M 13 Nouvelles 2,70 305 113 53053N 14 Spiennes 5,37 986 184 53053P 15 Mesvin 2,32 976 420 53053R 16 Ciply 2,40 781 325 53053S 17 Jemappes 6,82 11.110 1.628 53053T 18 Flénu 3,86 5.357 1.388 53053U
Geologie thumb|left|150px|De geologische tuin van Obourg. De ondergrond van Bergen bestaat uit alluvialen. In de nabijheid van de deelgemeenten Ghlin en Obourg bevindt zich krijtgesteente dat van de periode van het Krijt dateert. Dit gesteente bevat fossielen van Belemnieten, en wordt sinds lange tijd gebruikt voor de productie van cement. Nabij Saint-Denis is het gesteente rijk aan vuursteen; het wordt daar gebruikt voor de productie van vuurvast materiaal. In het neolithicum werd veel vuursteen gevonden in Spiennes; het werd gewonnen in de neolithische vuursteenmijnen in Spiennes.
Ten noorden van de hellingen waar zich veel krijtgesteente bevindt, loopt de hoogte op tot 80 à 120 meter. Op deze hoogte bestaat de bodem uit lagen klei die van het Ypresien dateren. Aan de top van de heuvels bestaat de bodem vooral uit zand.
Om bepaalde gebouwen in Bergen te verwarmen zal mogelijk in de nabije toekomst gebruik worden gemaakt van geothermische bronnen in Saint-Ghislain, Douvrain en Ghlin. In de bodem bevindt zich water waarvan de temperatuur ongeveer 70 °C bedraagt.
Bezienswaardigheden en erfgoed Kerken De collegiale Sint-Waltrudiskerk (Collégiale Sainte-Waudru) in Brabantse gotiek werd gebouwd tussen 1450 en 1686. De Sint-Niklaaskerk (Église Saint-Nicolas-en-Havré) is een kerkgebouw in barokstijl van 1701. De Sint-Elisabethkerk (Église Sainte-Élisabeth) is een kerkgebouw in barokstijl van 1720. De Onze-Lieve-Vrouw van Mesenkerk (Église Notre-Dame de Messines) heette voor 1992: Église Saint-Nicolas en Bertaimont). De oorspronkelijke kerk werd in 1799 gesloopt. De nabijgelegen kloosterkerk van het nabijgelegen Recollettenklooster werd in 1803 een parochiekerk. Dit is een 15e-eeuwse gotische kapel die een neoclassicistische voorgevel heeft gekregen. De Sint-Calixtuskapel is een kapel uit 1051, deels ook 14e-eeuws. Zij is onttrokken aan de eredienst en heeft een culturele bestemming.
Overige bouwwerken Het Belfort van Bergen werd in 1662 gebouwd op de onderbouw van het verwoeste Gravenkasteel dat van de 9e tot de 15e eeuw de verblijfplaats van de graven van Henegouwen was. De belforttoren is het enige Belgische belfort in barokstijl. Van het Gravenkasteel zelf bleven de Conciergerie en de romaanse Sint-Calixtuskapel (1051) bewaard. Le beffroi de Mons staat sinds 1 december 1999 op de werelderfgoedlijst van de UNESCO en heeft binnenin sinds 2015 een bezoekerscentrum. De fraaie gebouwen van de Grote Markt (Grand-Place) vormen een waardige entourage voor het Stadhuis van Bergen (Hôtel de Ville) waaraan Matthijs de Layens in 1458 een hooggotische voorgevel schonk. Bij de dood van Karel de Stoute werden de bouwactiviteiten gestaakt, en pas in de 16e eeuw hervat. In de 17e eeuw werd er nog links en rechts een zijvleugel aan toegevoegd, en in 1718 kreeg het zijn klokkentorentje. Links van de ingang bevindt zich het populaire aapje, de Singe du Grand Garde, een beeldje dat naar verluidt geluk brengt aan wie zijn kopje aait. Maison Losseau, een monumentaal pand met art nouveau-interieur het Station Bergen, geopend in december 2024
Musea Museum François Duesberg voor sierkunst heeft een collectie van klokken, pendules, meubelen, en porselein uit de periode 1775-1825. De vitrines liggen afgeladen vol met voorwerpen, die betrekking hebben op Napoleon, Rousseau, Voltaire, Paul et Virginie, Robinson Crusoe. Ook de muziek op de achtergrond is afkomstig uit dit tijdperk, waarin het neoclassicisme, empirestijl en pre-romantiek prevaleerde. Het museum is gevestigd in een oud bankgebouw. Museum van de Doudou Mons Memorial Museum BAM, Museum voor Schone Kunsten Mundaneum Universiteitsmuseum MUMONS Het Maison des Patrimoines Unesco in het Spaans huisRTBF
Religie Naast de bij bezienswaardigheden beschreven kerkgebouwen vinden we: De Heilig Hartkerk (Église Sacre-Coeur) De Sint-Nectariuskerk (Église Saint-Nectaire), orthodox kerkgebouw De Protestantse kerk (Église Évangélique) De Antoinistische kerk (Temple Antoiniste) is Antoinistisch De An-Nour Moskee (Mosque An-Nour) van 2006
Demografie Demografische ontwikkeling voor de fusie
Bron:NIS - Opm:1831 t/m 1970=volkstellingen; 1972=inwonertal op 1 januari