miniatuur|Jan van Eyck, Heilige Barbara van Nicodemië, olieverf op paneel, doodverf of onderschildering die op de luchtpartij na niet verder afgewerkt werdMeestal wordt aangenomen dat dit werk kan gezien worden als een zeer gedetailleerde onderschildering hoewel sommigen van mening zijn dat dit een tekening zou zijn die later door iemand anders gedeeltelijk werd overschilderd; Nico Van Hout, p. 85. Een onderschildering is de initiële verflaag van een schilderij die op het met een grondlaag voorbereide canvas of paneel werd aangebracht en waarop de uiteindelijke afbeelding werd geschilderd. In het oude schildersjargon werd onderschildering doodverf genoemd.Nico Van Hout, Functies van Doodverf, Doctoraatsthesis, Katholieke Universiteit Leuven 2005, p. 25.
Onderschildering moet niet worden verward met de imprimatura.De imprimatura is de benaming voor een dunne, transparante, gekleurde verflaag, die op de grondlaag van een doek of paneel wordt aangebracht voor de schilder met de eigenlijke uitwerking van zijn voorstelling begint.Rachel Billinge, Lorne Campbell, Jill Dunkerton, Susan Foister, Jo Kirby, Jennie Pilc, Ashok Roy, Marika Spring and Raymond White, The materials and technique of five paintings by Rogier van der Weyden and his Workshop, in: National Gallery Technical Bulletin Volume 18, 1997, p. 71. De imprimatura tempert het wit of de meestal lichte toon van de grondlaag en geeft aan het ganse oppervlak een eerste kleurtonaliteit. Deze laag werd aangebracht om de ondergrond minder absorberend te maken en daarop kon de schilder dan beginnen met zijn onderschildering of het definitieve schilderwerk.Zie ook Glaceertechniek.
Functie De intensiteit van de kleuren, de schaduwen en lichtpartijen op een voltooid schilderij worden in hoge mate bepaald door de onderliggende verflagen en dus door de onderschildering. Dit is te verklaren door de reflectie en absorptie van het licht in de over elkaar liggende verflagen en de lichtbreking in elke laag. De transparantie van een verflaag is afhankelijk van de korrelgrootte van de pigmenten, de structuur en dikte van de laag en het verschil in brekingsindex tussen het pigment en het gedroogde bindmiddel. Het boven elkaar aanbrengen van verschillende tinten met verschillende transparantie geeft dus aanleiding tot kleurschakeringen zonder dat de schilder verplicht is de basiskleuren te vermengen.
Dikwijls werd daarom de kleur van de onderlaag gewijzigd door het aanbrengen van een imprimatura die de grondtoon van het totale werk bepaalde, maar evengoed werd op bepaalde delen van het schilderij de imprimatura weggelaten om een bepaald kleureffect te bereiken. Na de imprimatura schilderde de artiest de onderschildering, hetzij in aparte kleurvlakken die nadien werden afgewerkt of hij begon de schaduw- en lichtpartijen van de ganse compositie uit te werken met aardkleuren (verdaccio) in grisaille of met basiskleuren om daarna de definitieve kleurpartijen aan te brengen. Beide technieken werden ook naast elkaar toegepast door dezelfde kunstenaar, zelfs op één schilderij. Daarbij werd dikwijls een andere techniek gebruikt voor incarnaten, draperingen, achtergrond en luchten.
miniatuur|Rafaël, Esterhazy Madonna Onderschildering was dus bedoeld om de toon van de daarna aan te brengen kleuren te beïnvloeden en om eventueel een basis te leggen voor de schaduwpartijen, ze was dus niet noodzakelijk monochroom maar kon aangepast aan de kleuren die erover moesten geschilderd worden.
De imprimatura en de onderschildering werden normaal gesproken aangebracht na de eventuele ondertekening. Het is dus perfect mogelijk dat in de onderschildering, de compositie al volledig en in verschillende kleuren is uitgewerkt maar dat het schilderij daarna nooit volledig werd afgewerkt. Met de Esterhazy Madonna van Rafaël hierbij kan men zich een beeld vormen van een dergelijk gedeeltelijk “onafgewerkt” schilderij: de incarnaten in dit doek zijn blijven steken in de onderschildering vanwege een plots vertrek van de schilder voor een andere opdracht.Zoltan Karpati, Eszter Seres, Rafael paintings in Budapest, Museum of Fine Arts, Budapest, 2013, p. 71-74.
Onderzoek Onderschilderingen die geen koolstof bevatten kunnen niet met infraroodreflectografie worden onderzocht en ook onderzoek met röntgenstraling levert niet veel resultaten. beide onderzoeksmethoden geven trouwens geen informatie over het kleurgebruik in de onderschildering.Nico Van Hout, 2005, p. 26. De basistechniek bij het onderzoek bestaat dan ook uit het bestuderen van de verflagen onder de stereomicroscoop en het nemen van verfmonsters (destructief onderzoek). Maar die technieken geven informatie over een specifiek punt op het schilderij en zijn dus moeilijk te gebruiken als een representatief model voor het ganse schilderij. Gelukkig kan veel informatie over onderschildering of doodverf worden teruggevonden in historische schriftelijke bronnen, maar de beste studiebron voor doodverf zijn schilderijen die in gedoodverfde toestand bewaard zijn gebleven en nooit werden afgewerkt.Een voorbeeld hiervan is de Aanbidding van de wijzen van Leonardo da Vinci in de Uffizi in Florence. Dat kon verschillende oorzaken hebben: de schilder kon overleden zijn voor het werk klaar was, of hij werd opgeslorpt door een andere bezigheid. Maar dikwijls hadden schilders een reeks werken klaarstaan in het stadium van onderschildering. Eventuele klanten konden dan hieruit een werk kiezen dat dan op korte termijn kon afgewerkt worden.Nico Van Hout, 2005, p. 36. Ook slecht uitgevoerde restauraties of onoordeelkundig reinigen van schilderijen kon als resultaat hebben dat de doodverf gedeeltelijk werd blootgelegd.
Maar ook de technologie staat niet stil, recent werden nieuwe technieken ontwikkeld zoals de terahertz time-domain spectroscopie (THz-TDS) en X-srtaal laminografie. Het zijn veelbelovende technieken om schilderijen in de diepte te onderzoeken.Voor een overzicht van de bestaande methodes zie: Stijn Legrand, Frederik Vanmeert, Geert Van der Snickt, Matthias Alfeld, Wout De Nolf, Joris Dik en Koen Janssens, Examination of historical paintings by state-of-the-art hyperspectral imaging methods: from scanning infra-red spectroscopy to computed X-ray laminography, in Heritage Science 2014, 2:13 Teraherz of ver-infraroodstralingElektromagnetische straling met een golflengte tussen 15µm en 1mm of een frequentie tussen 20 THz en 300GHz. kan gebruikt worden om de verschillende grenslagen in de verflagen op een schilderij te analyseren door het te belichten met een extreem korte flits van THz straling en de gereflecteerde puls te analyseren. De methode kan wat het werkingsprincipe vergeleken worden met de akoestische echografie die in de medische beeldvorming gebruikt wordt. Röntgenlaminografie laat toe de laagopbouw op een bepaalde plaats van een schilderij gedetailleerd weer te geven en is dus een non-destructief alternatief voor de destructieve studie van verfmonsters.
Ook schilderijen die schilders aan het werk tonen rechtstreeks of gereflecteerd in spiegels of zilverwerk tonen ons bepaalde aspecten van de schildertechniek. Typisch hiervoor zijn de talrijke werken (uit verschillende stijlperiodes) waarop de heilige Lucas werd afgebeeld terwijl hij de Maagd aan het schilderen was.Men kan een aantal voorbeelden hiervan terugvinden op Wikipedia commonscat "Saint Luke painting the Virgin" Op het voorbeeld van Rogier van der Weyden hierbij zien we Lucas de zilverstift gebruiken om Maria te schetsen, duidelijk als een ontwerptekening voor een schilderij.J.P. Filedt Kok, De heilige Lucas tekent en schildert de Madonna, inaugurale toespraak bij zijn aanstelling tot hoogleraar op 6 december 2005, Vossiuspers UvA, p. 8. Deze bron moet uiteraard met de nodige voorzichtigheid worden geïnterpreteerd: kopiisten van handschriften werden ook dikwijls afgebeeld als schrijvend in een codex hoewel dit nooit de gangbare praktijk was.
Evolutie Onderschildering werd al gebruikt in de antieke tijd,D.A. Pavey, Colour and Humanism: Colour expression over history,Micro Academy, London, 2008 p. 46. maar het gebruik evolueerde in de loop van de tijd en was uiteraard afhankelijk van de meester die het gebruikte. De onderschildering kan het resultaat zijn van grondig voorbereidend werk, een neerslag van het voorafgaande denkwerk van de meester zoals bij Federico Barocci, maar ze kan ook ontstaan zijn in het creatieve proces zelf, wat we terugvinden in de werken van Titiaan, Velázques en Rembrandt.Nico Van Hout, 2005, p. 42-44.
miniatuur|Cima da Conegliano, Madonna met kind tussen Andreas en Petrus, National Gallery of Scotland In de 15e en 16e eeuw werkte men meestal zone per zone. Nadat het paneel of het canvas waren geprepareerd en de schilder eventueel een imprimatura had aangebracht werd de studie overgebracht op deze onderlaag. Daarna ging men de voornaamste oppervlaktes invullen met kleuren die dan, na de noodzakelijke droogperiode, met opeenvolgende lagen verf en lak verder werden afgewerkt. Tussen elke laag kreeg het werk uitgebreid de tijd om te drogen. Deze techniek wordt prachtig geïllustreerd in het onafgewerkte schilderij van Cima da Conegliano hierbij, waarop men verschillende stadia (grondlaag, ondertekening, onderschildering) in het schildersproces naast mekaar kan zien. De draperingen in het kleed van de heilige Andreas zijn al voor een gedeelte uitgewerkt en gemodelleerd met meer en minder verzadigde lokaaltinten voor de licht- en schaduwpartijen en ook aan de huidkleur van de Maagd en het Kind is al gewerkt, waar dit niet het geval is bij Andreas. De boom rechts van de Maagd en de heilige Petrus zijn nog in het stadium van de ondertekening. Op de lucht achter de boom zien we nog de grondlaag en het landschap links werd al deels onderschilderd met bruine, grijze en blauwe tinten. Het blauw in de lucht achter de heilige Petrus is van latere datum.
Deze techniek werd trouwens ook gebruikt in de boekverluchting zoals men kan zien op de miniatuur van Lucas die de heilige Maagd schildert op folium 558 van het Breviarium Mayer van den Bergh.Nico Van Hout, 2005, p. 50. Men zou, een beetje oneerbiedig, deze techniek kunnen definiëren als het maken van mooi binnen de lijntjes gekleurde tekeningen.Thomas, Francis-Noël, Rogier van der Weyden and James Ensor: Line and Its Deformation, in: New England Review (10531297);2014, Vol. 35 Issue 1. p. 99.
Doodverven of onderschilderen in zones wordt dus voornamelijk in verband gebracht met de technieken van voor de 17e eeuw, maar er zijn verscheidene onvoltooide werken die getuigen dat de techniek nog veel later gebruikt werd zoals in de ‘Toespraak van Frederik II aan zijn Generaals voor de Slag bij Leuthen’ (1859-61) van Adolph von Menzels in de Berlijnse Nationalgalerie en andere grote historiestukken uit de negentiende eeuw.
Ook de manier van omgaan met de kostbare pigmenten was een reden voor de zone per zone techniek. Op schilderijen van Lucas die de madonna schildert kan men aan het palet van de schilder zien dat niet alle kleuren tegelijkertijd voorhanden waren, maar alleen de kleuren die tegelijkertijd gedurende één sessie in het schilderij werden gebruikt.Filedt Kok, 2005, p. 15. De reden hiervoor was de snelle droogtijd van de verf die met de hand moest bereid worden, snel opdroogde en onbruikbaar werd. Dit zal zo blijven tot in de 19e eeuw. Het is pas met de uitvinding en het gebruik van de verftube dat dit wezenlijk zal veranderen.Ernst Van De Wetering, De paletten van Rembrandt en Jozef Israëls, een onderzoek naar de relatie tussen stijl en schildertechniek, in: Oud Holland - Quarterly for Dutch Art History, Volume 107, Issue 1, p. 137-160.
miniatuur|Titiaan, Madonna lactans, National Gallery, Londen