Amadeus is een Amerikaanse muzikale dramafilm uit 1984 van regisseur Miloš Forman met in de hoofdrollen Tom Hulce en F. Murray Abraham. De film gaat over het leven van componist Wolfgang Amadeus Mozart.
Het scenario is gebaseerd op het toneelstuk Amadeus van Peter Shaffer uit 1979. Dit stuk is losjes gebaseerd op de laatste jaren van Mozarts leven. De plot is een variant van het toneelstuk van Aleksandr Poesjkin Mozart i Salieri (Моцарт и Сальери, Mozart en Salieri, 1830), waar Rimski-Korsakov zijn opera Mozart i Salieri (1897, eerste uitvoering 1898) op baseerde.
Amadeus was een groot succes in de bioscopen en bracht in de VS alleen al 51 miljoen dollar op in 1984. De film werd genomineerd voor elf Oscars waarvan hij er acht won, waaronder die voor beste regie, beste film, beste mannelijke hoofdrol (F. Murray Abraham) en beste bewerkte scenario (Peter Shaffer). Daarnaast won hij meer dan dertig andere internationale filmprijzen, waaronder vier Golden Globes, vier BAFTA's, drie Premi David di Donatellos en de César voor beste buitenlandse film.
In 2002 werd de film opnieuw uitgebracht met 20 minuten aan extra beeldmateriaal, onder de titel Amadeus: The Director's Cut.
Verhaal
De film begint in het woonhuis van de bejaarde componist Antonio Salieri, die uitroept: "Mozart! Mozart! Vergeef je moordenaar. Ik geef het toe: ik vermoordde je." Daarop vinden twee bedienden Salieri die zelfmoord wilde plegen. Salieri wordt overgebracht naar een gekkenhuis, waar een jonge priester hem de biecht afneemt. Salieri begint nu zijn verhaal te vertellen, voornamelijk bestaande uit chronologische flashbacks, over zijn afgunst en ongenoegen ten opzichte van Mozart en God.
Terwijl Salieri nog kinderspelletjes speelt, treedt Mozart al op voor keizers en aartsbisschoppen. Salieri wil ook muziek studeren, maar zijn vader is daartegen. Als tiener bidt Salieri tot God om zijn droom in vervulling te laten gaan. Niet veel later stikt zijn vader in eten. Salieri ziet dit aan als een teken van God. Hij besluit om devoot te leven, begint aan een muzikale opleiding en wordt in Wenen de hofcomponist van keizer Jozef II. Salieri weet dat hij geen al te grote componist is, maar dankzij zijn gebeden tot God krijgt hij de nodige inspiratie om de niet zo muzikale keizer tevreden te houden.
Mozart wordt in dienst genomen door Hieronymus von Colloredo, de aartsbisschop van Salzburg. Beiden reizen af naar Wenen om een concert te geven. Salieri, die al veel over Mozart had gehoord, is aanwezig. Ongewild bespiedt hij een jonge vrouw en een man die hij omschrijft als de meest vulgaire en onbeschofte persoon die hij ooit heeft gezien. Salieri is dan ook verbaasd wanneer dit Mozart blijkt te zijn. Mozart arriveert nogmaals te laat op zijn eigen concert, waardoor hij niet veel later wordt ontslagen door de aartsbisschop. Salieri vindt Mozarts compositie prachtig en denkt dat het rechtstreeks van God en Diens engelen komt.
Dankzij Salieri wordt Mozart uitgenodigd bij keizer Jozef. Salieri bidt tot God om een goede welkomstmars te componeren. Hij krijgt inspiratie en de keizer speelt de mars wanneer Mozart de zaal betreedt. Mozart neemt de partituur niet aan omdat het stuk al in zijn geheugen zit. Daarop speelt hij het stuk feilloos na, maar begint onmiddellijk noten aan te passen en het stuk uit te breiden omdat hij vindt dat het in zijn huidige vorm niet goed is. Salieri ziet dit als een rechtstreekse aanval van God. Op de vraag of Mozart een opera wil schrijven, gaat hij onmiddellijk in. Hij heeft al een idee: het stuk speelt in een Turkse harem.Zie Die Entführung aus dem Serail Hoewel de aanwezigen geschokt zijn, gaat de keizer akkoord. Verder heeft Mozart een hoge eigendunk, omschrijft zichzelf herhaaldelijk als de beste componist aller tijden en is duidelijk van plan om binnen afzienbare tijd een grote roem en rijkdom te vergaren.
Caterina Cavalieri, een leerlinge van Salieri, wil via hem in contact komen met Mozart. Salieri, die ondanks zijn devote leven toch verliefd is op Caterina, raadt dit af: Mozart is een vulgaire man en het stuk gaat over een bordeel. Caterina is geschokt. Tot verbazing van Salieri heeft ze een hoofdrol in deze opera. Wanneer Constanze zich voorstelt als verloofde van Mozart is duidelijk dat hij een affaire heeft met Caterina. Hoewel de opera een succes is, gaat het met Mozart financieel slecht. Zijn hoogheidswaanzin leidt ertoe dat hij weigert les te geven aan leerlingen, ver boven zijn stand leeft, meer en meer schulden opstapelt.
Wanneer de keizer nogmaals een aanstelling doet, dienen alle componisten van Wenen enkele van hun werken in te leveren. Mozart gaat hier niet op in en zegt dat dit overbodig is aangezien hij toch de beste is. Zonder zijn weten en uit financiële noodzaak, levert Constanze enkele werken aan Salieri. Salieri is verbaasd wanneer blijkt dat de originelen geen enkele correctie bevatten. Hierdoor wordt zijn misnoegen nog groter: God gebruikt een kinderlijke, vulgaire man als Zijn kanaal om perfecte muziek te maken, en laat de devote Salieri links liggen. Salieri wil de composities niet inleveren.
Plots staat Leopold, Mozarts vader, aan de deur. Mozart verzwijgt zijn armzalige situatie en nodigt hem uit om naar een gekostumeerd bal te gaan. Daar vraagt Salieri, incognito, aan Mozart om een bepaalde wijs te spelen in de stijl van Salieri. Mozart speelt de wijs uiterst stroef en karikaturaal. Salieri besluit dat God hem via Mozart rechtstreeks uitlacht, maar hij zal op God wraak nemen door "Zijn meest beminde" zo veel mogelijk tegen te werken.
Niet veel later klopt een dienstbode aan bij Mozart. Zij komt het huishouden doen en wordt betaald door een grote bewonderaar van Mozart, die verder anoniem wil blijven. Zo achterhaalt Salieri dat Mozart het verboden toneelstuk Le nozze di Figaro omvormt tot een opera. De keizer roept Mozart op het matje. Tot ongenoegen van Salieri kan Mozart de keizer toch overtuigen en wordt het verbod opgeheven.
Wanneer de directeur van de opera verneemt dat Mozart een ballet gebruikt in zijn opera, scheurt hij de betreffende muziek uit de partituur: ballet is verboden door de keizer. Mozart vraagt Salieri of hij aan de keizer wil vragen om het verbod op te heffen. Hoewel Salieri belooft dit te doen, licht hij de keizer niet in. Tijdens een repetitie van de betreffende scène, zonder muziek, komt de keizer plots kijken. Hij wil de originele scène toch bekijken en heft bijgevolg het ballet-verbod op.
Na de dood van Leopold wordt Mozarts muziek somberder en somberder, wat leidt tot de duistere opera Don Giovanni. Hier krijgt Salieri een waanzinnig idee om af te rekenen met Mozart en God. Volgens Salieri is het duistere personage Il Commendatore een weerspiegeling van Leopold, een man voor wie Mozart in werkelijkheid bang was. Salieri huurt het kostuum dat Leopold droeg op het eerdere gekostumeerde bal, klopt zo aan bij Mozart en vraagt hem "een requiem te schrijven voor een overleden man die zulke compositie toebehoorde, maar het nog niet heeft gekregen". Mozart ziet de verschijning als de reïncarnatie van zijn vader die zijn requiem komt opeisen. Uit vrees aanvaardt hij de opdracht. In werkelijkheid wil Salieri in bezit komen van een ongekend meesterwerk van Mozart. Eens in zijn bezit, wil hij Mozart vermoorden, al weet hij niet hoe. Daarna kopieert hij het stuk in zijn eigen handschrift en zet er zijn naam op. Zo zal God tijdens de begrafenis van Mozart een requiem krijgen waarvan iedereen zal geloven dat het van Salieri is. Zodoende kan Salieri God twee maal uitlachen.
Enige tijd later bezoekt Mozart een vaudeville-theater. Op vraag van de uitbater start Mozart aan Die Zauberflöte. Wanneer Salieri dit verneemt, gaat hij nogmaals verkleed naar Mozart en eist dat het requiem zo snel mogelijk wordt afgewerkt. Constanze is van mening dat de geklede man gek is en dat Mozart er geen verdere aandacht aan mag schenken. Het uitbundige leven van Mozart leidt er uiteindelijk toe dat Constanze hem verlaat en hun zoon Carl meeneemt.
Mozart werkt Die Zauberflöte af, maar is totaal uitgeput. Tijdens de voorstelling stort hij dan ook volledig in. Salieri brengt hem naar huis. Wanneer niet veel later de eigenaar van het theater Mozart zijn toelage brengt, geeft Salieri dit aan Mozart alsof het een voorschot voor het requiem is. Salieri maakt Mozart ook wijs dat de anonieme man nogmaals 100 florijnen geeft als het stuk tegen de volgende avond af is. Mozart stelt daarom voor dat Salieri de muziek noteert op zijn instructies. Mozart geeft aan Salieri toe dat hij hem tot nu toe nooit volledig heeft vertrouwd en vraagt Salieri vergiffenis.
Ondertussen is Constanze tot de conclusie gekomen dat ze te veel van Mozart houdt en ze keert terug. Ze vindt een slapende Mozart en Salieri die naast Mozarts ziekbed zit. Wanneer Constanze de partituur van het requiem vindt, merkt ze dat dit niet het handschrift is van haar man. Hierop geeft Salieri toe dat hij, op instructies van Mozart, de noten heeft gezet. Constanze besluit dat het samenstellen van de compositie onmiddellijk moet stoppen en bergt het stuk op achter slot en grendel. Op dat moment sterft Mozart. Hij wordt begraven in een massagraf.
Hoewel Salieri dacht een goed plan te hebben, heeft God hem nogmaals vernederd door Constanze terug te sturen. Het requiem zal nooit in zijn bezit komen en zal op naam blijven van Mozart. Ook de vraag van Mozarts vergiffenis blijft hem achtervolgen, waardoor Salieri 32 jaar later ook vergeving vraagt en daarop zelfmoord tracht te plegen.
Rolverdeling
| || Antonio Salieri |- | || Wolfgang Amadeus Mozart |- | || Constanze Mozart |- | || Leopold Mozart |- | || Emanuel Schikaneder |- | || Caterina Cavalieri |- | || Keizer Jozef II |- | || Graaf Orsini-Rosenberg |- | || Michael Schlumberg |- | || Papagena |- | || Frau Weber |- | || Graaf von Strack |- | || Karl Mozart |- | || Lorl
Voorgeschiedenis Peter Shaffer Na het gigantische succes van zijn toneelstuk Equus (1973) over een staljongen die zes paarden blind maakte, kwam toneelschrijver Peter Shaffer met een nieuw stuk Amadeus. Net als Equus was ook Amadeus gebaseerd op echte gebeurtenissen, waarbij Shaffer wederom waarheid en fictie vermengde. Uitgangspunt voor Amadeus waren de laatste jaren van de componist Wolfgang Amadeus Mozart. Rondom de dood van Mozart, die overleed in 1791 toen hij pas 35 jaar was, hebben altijd geruchten gecirculeerd. Een daarvan was dat Mozart zou zijn vergiftigd door zijn jaloerse collega Salieri. Al in 1830 schreef Aleksandr Poesjkin het toneelstuk Mozart i Salieri (Моцарт и Сальери) waarin het vermeende vergiftigingscomplot van Salieri wordt gebruikt. In 1897 baseerde Rimski-Korsakov zijn eigen opera Mozart i Salieri (opgevoerd in 1898) op de geruchten en het toneelstuk van Poesjkin. In Poesjkins oorspronkelijke versie vergiftigt Salieri Mozart uit jaloezie. Salieri vraagt zich af waar Gods gerechtigheid is als genialiteit geschonken wordt aan zo'n lichtzinnig mens als Mozart. Dat Salieri Mozart echt vergiftigd zou hebben, wordt door de meeste historici echter ontkend.
Londen en Broadway Het toneelstuk Amadeus werd op 2 november 1979 voor het eerst opgevoerd in het National Theatre in London. Paul Scofield speelde Salieri, Simon Callow Mozart en Felicity Kendal Constanze. Het was een groot succes en op 17 december 1980 was de première in het Broadhurst Theater op Broadway met Ian McKellen als Salieri, Tim Curry als Mozart en Jane Seymour als Constanze. De Broadwayproductie was ook een succes, werd bekroond met een Tony Award en haalde 1181 voorstellingen. Een verfilming kon niet uitblijven en de regie zou worden gedaan door Miloš Forman, bekend van onder andere One Flew Over the Cuckoo's Nest en Hair. Forman was bij de première in Londen aanwezig geweest en wist direct dat hij het toneelstuk wilde verfilmen.
Scenario Uitgangspunt