Julia Agrippina minor (6 november 15, Oppidum Ubiorum – 19-23 maart 59, Campanië), vanaf 50 Julia Augusta Agrippina genoemd, beter bekend als Agrippina de Jongere of Agrippina minor, was een prominent lid van de Julisch-Claudische dynastie: ze was achtereenvolgens zus (van Caligula), echtgenote (van Claudius I) én moeder (van Nero) van de princeps, de keizer van het Romeinse Rijk. Agrippina minor nam ook actief deel aan de dynastieke politiek en zou daarenboven politiek advies geven aan haar echtgenoot Claudius en haar zoon Nero.
Leven Geboorte Julia Agrippina werd geboren op 6 november 15 in Oppidum Ubiorum (het huidige Keulen) als eerste dochter en vierde overlevend kind van Germanicus Julius Caesar en Vipsania Agrippina maior.CIL I² 1, p. 249 = Inscr. It. XIII, 1, 31, p. 329, VI 2039 rr. 6-12, Tacitus, Annales XII 27.1. De datum is zeker, maar het jaar en de plaats niet. Zie , Die Familie des Germanicus, in Hermes 13 (1878), pp. 245-265, , The Three Daughters of Agrippina Maior, in American Journal of Ancient History 4 (1979), pp. 125-143, , Agrippina: Sex, Power and Politics in the Early Empire, New Haven - Londen, 1996, pp. 330-332, , The Politics of Agrippina the Younger's Birthplace, in American Journal of Ancient History2 2 (2003), pp. 95-117. Dat ze in Germania Inferior werd geboren, kwam doordat haar moeder niet wilde wijken van de zijde van haar echtgenoot Germanicus, die de legers van Germania Inferior en Superior aanvoerde. In 17 keerde het gezin terug naar Rome voor de triomftocht van haar vader op 26 mei 17, waarbij ze samen met haar broers en zus haar vader vergezelde.Tacitus, Annales II 41.3. Kort daarop trokken haar ouders weer uit op missie naar het oosten, waar Germanicus gouverneur van Syria werd, maar Agrippina bleef in Rome achter. Enkel haar jongste broer Gaius (later bekend onder de bijnaam Caligula) vergezelde haar ouders. Nadat haar vader op 10 oktober 19 onverwachts was komen te overlijden, wachtte ze met haar broers en zus haar moeder op, die in 20 met de as van haar vader naar Italië terugkeerde.Tacitus, Annales II 53, III 1-2, Suetonius, Vita Gai 10.1.
Achterkleindochter van Augustus Nu haar vader overleden was, verdween Agrippina meer naar de achtergrond. Ze duikt in 28 pas opnieuw op in de historische bronnen, toen Tiberius haar liet huwen met Gnaius Domitius Ahenobarbus.Tacitus, Annales IV 75.1. Haar nieuwe echtgenoot behoorde ook tot de Julisch-Claudische dynastie, want hij was een zoon van Antonia maior (een dochter van Augustus' zus Octavia Thurina minor). Dit was dan ook een van de redenen waarom hij in 32 als consul een volledig jaar mocht aanblijven (een ongewoon eerbetoon in de tijd van het principaat).Cassius Dio, LVIII 20.1.
In 37 beschuldigde de praefectus praetorio Naevius Sutorius Macro Domitius echter van overspel met een zekere Albucilla en van afvalligheid van de princeps Tiberius.Suetonius, Vita Neronis 5.2, Tacitus, Annales VI 47-48, Cassius Dio, LVIII 27.2. Het is niet precies bekend waarom Macro Domitius uit de weg wilde ruimen. Mogelijk ambieerde hij zelf de troon, A Treason Case of A.D. 37, in Phoenix 23 (1969), pp. 204-207. of had hij naar Macro's zin te veel invloed op Gaius Caligula, de verwachte opvolger., Agrippina. Keizerin van Rome, Leuven, 2006, p. 55. Door de dood van Tiberius werd Gnaius echter gered.Cassius Dio, LVIII 27.5.
Zus van Caligula Wanneer op 16 maart 37 Tiberius overlijdt, wordt Agrippina's broer Gaius (Caligula) princeps. Hierdoor werd Agrippina naaste familie van de princeps. Op 15 december van dat jaar bracht ze bij zonsopgang te Antium - waar haar echtgenoot een villa had - een zoon ter wereld.Suetonius, Vita Neronis 6. Voor een vergelijking van Suetonius met andere bronnen, zie , Agrippina: Sex, Power and Politics in the Early Empire, New Haven - Londen, 1996, p. 234. Toen ze haar boorling voorstelde aan haar broer en vroeg welke naam ze hem moest geven (in de hoop dat Caligula, die nog geen mannelijke nakomeling had, haar zoon mogelijk zou adopteren), stelde deze echter de naam voor van Claudius, die toen het mikpunt van spot was aan het keizerlijke hof.Suetonius, Vita Neronis 6.2. Het kind zou uiteindelijk Lucius Domitius Ahenobarbus worden genoemd, maar later onder de naam Nero als princeps de geschiedenis ingaan.
thumb|Sestertius met aan de voorzijde een buste van Caligula en de legende C CAESAR AVG GERMANICVS PON M TR PO en aan de keerzijde zijn zussen Julia Agrippina (als Securitas), Julia Drusilla (als Concordia) en Julia Livilla (als Fortuna) en de legende AGRIPPINA DRVSILLA IVLIA met in de afsnede S C. CNG Coins Caligula, die zijn aanspraken vooral te danken had aan zijn familiebanden, schoof in zijn dynastieke propaganda zowel zijn overleden ouders, als zijn zussen naar voren. Zo kende hij hen voorrechten toe die aan Vestaalse maagden toebehoorden (waaronder goede zitplaatsen tijdens de spelen en onschendbaarheid).Cassius Dio, LIX 3.4. Hij liet ook munten slaan met aan de voorzijde zijn buste en aan de keerzijde zijn drie zussen, iets wat in Rome nog niet eerder was gebeurd. Caligula voegde hen zelfs toe aan de eed van trouw, waarbij men moest zweren: "Noch mijzelf en mijn kinderen heb ik meer lief dan Gaius en zijn zussen."Suetonius, Vita Gai 15.3: Neque me liberosque meos cariores habeo quam Gaium habeo et sorores eius. Cf. Cassius Dio, LIX 9.2. En ook in consulaire voorstellen moest volgende frase worden opgenomen: "Dat het goede en het geluk zou zijn van Gaius Caesar en zijn zussen."Suetonius, Vita Gai 15.3: Quod bonum felixque sit C. Caesari sororibusque eius. En reeds voordien hadden de priesters en magistraten in hun formules om het welzijn van de princeps en de res publica af te smeken de namen van diens drie zussen opgenomen.Cassius Dio, LIX 3.4, 9.2.
Caligula ging in het propageren van zijn zussen zover, dat hij hen om beurten de plaats die normaal gezien was voorbehouden voor een echtgenote (dus Iunia Claudilla) toekende: "en bij een rijkelijk gastmaal lag telkens een [van zijn zussen] afwisselend aan zijn rechterkant, zijn echtgenote aan de andere kant aanliggend."Suetonius, Vita Gai 24.1: plenoque convivio singulas infra se vicissim conlocabat uxore supra cubante. Hierdoor deed de roddel de ronde dat Gaius een incestueuze relatie had met zijn zussen, met een duidelijke voorkeur voor Julia Drusilla.Flavius Josephus, Antiquitates Iudaicae XIX 204, Suetonius, Vita Gai 24.1, Aurelius Victor, De Caesaribus 3.10, Anonymus, Epitome de Caesaribus 3.4, Cassius Dio, LIX 11.1, 22.6, Eutropius, VI 12.3, Hiëronymus, Ab Abraham 178, Orosius, Historiae adversus paganos VII 5.9, Scholasticus, ad Iuvenalis, Satirae IV 81. Voor Agrippina en Livilla schijnt hij in mindere mate in liefde te zijn ontvlamd, want er werd beweerd dat hij hen ook "vaak aan zijn schandknapen zal hebben aangeboden".Suetonius, Vita Gai 24.3: saepe exoletis suis prostraverit. Hoewel ze was getrouwd met Domitius, zou Agrippina op schaamteloze wijze avances hebben gemaakt naar Servius Sulpicius Galba (de latere princeps), die echter geen interesse in haar toonde en toegewijd was aan zijn vrouw. Op een bepaald moment zou Galba's schoonmoeder Agrippina in het gezelschap van andere matronae een publieke reprimande en een slag in haar gezicht hebben gegeven.Suetonius, Vita Galbae 5.1.
Toen op 10 juni 38 haar zus Julia Drusilla stierf, was Caligula hier zo van aangedaan dat hij een algemene rouw afkondigde, haar een staatsbegrafenis gaf en de senaat zelfs wist te overhalen haar te vergoddelijken.Suetonius, Vita Gai 24.2, Cassius Dio, LIX 10.8, 11.2-5, 13.8, 24.7. Toch schijnt haar dood geen directe invloed te hebben gehad op de positie van Agrippina en Livilla, die nog steeds op provinciale munten werden afgebeeld - samen met de vergoddelijkte Drusilla., Familienpropaganda der Kaiser Caligula und Claudius. Agrippina Maior und Antonia Augusta auf Münzen, Berlijn, 1978, pp. 108-- 111, , Diva Drusilla Panthea and the Sisters of Caligula, in American Journal of Archaeology 99 (1995), pp. 463-464. Zie ook , Agrippina. Keizerin van Rome, Leuven, 2006, pp. 63-64.
In 39 werden Agrippina en Livilla, samen met hun neef langs moederskant en Drusilla's weduwnaar Marcus Aemilius Lepidus, beschuldigd van een mislukte aanslag op het leven van Caligula met het doel Lepidus als princeps aan te stellen.Suetonius, Vita Divi Claudi 9.1, Vita Gai 24.3. Cf. Cassius Dio, LIX 22.6-8. In deze samenzwering zou ook Gnaius Lentulus Gaetulicus, de legatus Augustus pro praetore van Germania Superior, betrokken zijn geweest, hoewel de bronnen onduidelijk zijn over de relatie tussen Gaetulicus en Lepidus. Agrippina en Livilla werden bovendien beschuldigd van overspel met Lepidus.Suetonius, Vita Gai 24.3. Cf. Tacitus, Annales XIV 2.2, Cassius Dio, LIX 22.6, 8. Er is weinig bekend over deze samenzwering en de achterliggende redenen.Voor een uitgebreide bespreking van de val van Agrippina en Livilla, zie , Agrippina. Keizerin van Rome, Leuven, 2006, pp. 64-68. Tijdens het proces tegen Lepidus aarzelde Caligula niet om zijn zussen aan te klagen wegens overspel en hij zou zelfs brieven in het handschrift van zowel Lepidus als van zijn zussen hebben gefabriceerd waarin werd beschreven hoe ze hem zouden hebben willen vermoorden.
Lepidus werd geëxecuteerd door een tribunus die zijn keel doorsneed.Lucius Annaeus Seneca, Epistulae IV 7. Agrippina en Livilla werden door hun broer verbannen naar de Pontijnse Eilanden.Suetonius, Vita Gai 29.1, Cassius Dio, LIX 22.8. Ook Ofonius Tigellinus werd verbannen op beschuldiging van overspel met Agrippina.Cassius Dio, LIX 23.9. Caligula zou hun meubels, juwelen, slaven en vrijgelatenen in Gallia verkopen.Suetonius, Vita Gai 39.1. In januari 40 stierf Domitius aan waterzucht te Pyrgi.Suetonius, Vita Neronis 5.2. Hun zoon Lucius (de latere princeps Nero) leefde intussen bij zijn tante Domitia Lepida, nadat Caligula hem zijn erfenis had afgenomen.Suetonius, Vita Neronis 6.3. Agrippina was waarschijnlijk al in ballingschap toen haar echtgenoot overleed, zie , Agrippina: Sex, Power and Politics in the Early Empire, New Haven - Londen, 1996, p. 70. Op 24 januari 41 werden Caligula, zijn echtgenote Milonia Caesonia en hun dochtertje Julia Drusilla vermoord.Suetonius, Vita Gai 59. Cf. Flavius Josephus, Antiquitates Iudaicae XIX 195-200, Cassius Dio, LIX 29.7. En totaal onverwachts werd Agrippina's oom Tiberius Claudius Drusus door de pretoriaanse garde uitgeroepen tot nieuwe princeps.Flavius Josephus, Antiquitates Iudaicae XIX 102, Cassius Dio, LX 1.
Nicht van Claudius Claudius liet Agrippina en Livilla uit ballingschap terugkeren.Cassius Dio, LX 4.1. Livilla keerde terug naar haar echtgenoot, terwijl Agrippina werd herenigd met haar zoon, hoewel hij inmiddels van haar vervreemd was.Suetonius, Vita Neronis 6.4. Claudius liet ook de erfenis van Lucius herstellen en zorgde ervoor dat Gaius Sallustius Passienus Crispus en Domitia (Lucius' tante) scheidden, zodat Crispus met Agrippina zou kunnen trouwen.Suetonius, Vita Neronis 6.3. Toen Agrippina terugkeerde, had zij immers niets (dus ook geen echtgenoot) om naar terug te keren. Agrippina trouwde met Crispus als haar tweede echtgenoot en hij werd een stiefvader voor Lucius.Plinius maior, Naturalis Historia XV 91. Crispus was een vooraanstaande, invloedrijke, geestige, rijke en machtige man, die tweemaal consul was. Hij was de aangenomen kleinzoon en biologische achterachterneef van de historicus Sallustius. Er is weinig over hun relatie bekend.
thumb|left|Messalina met haar zoontje Tiberius Claudius Germanicus (Louvre, Ma 1224).