thumb|250px|Twee vampierkinderen, een hindoeïstisch beeld bij Monkey Forest in Ubud. thumb|250px|Een vampier in de kathedraal van Vitoria-Gasteiz. Een vampier is een bloedzuigend, mythisch wezen dat voorkomt in tal van volksverhalen, boeken en films. Het is zeer waarschijnlijk dat de mensen vroeger dachten dat vampiers echt bestonden.
Het geloof in vampiers of soortgelijke bloeddrinkende wezens is al oud. Over hoe een vampier er precies uitziet en zich gedraagt bestaan veel uiteenlopende theorieën. In volksverhalen waren vampiers vaak afzichtelijke monsters. Een bekende theorie was dat het een rusteloze ziel van een ketter is die 's nachts zijn graf verlaat om zich (soms als dier) te gaan voeden met het bloed van mensen. Over deze oorspronkelijk Slavische (en Hongaarse) legende werd al in de periode 1730 tot 1735 verhaald. Het moderne beeld dat mensen van vampiers hebben ontstond rond de 19e eeuw, toen de hele westerse wereld dankzij romantische spookverhalen en gothic novels vertrouwd raakte met het nieuwe stereotype van de 'aristocratische' vampier; een beeld geïntroduceerd in The Vampyre van John William Polidori. Bram Stokers graaf Dracula is daar direct op geïnspireerd en legde, samen met verhalen als Varney the Vampire van James Malcolm Rymer en Carmilla van Joseph Sheridan Le Fanu, de basis voor de moderne vampierverhalen.
Eigenschappen thumb|Vampier thumb|Halloween-vampier Er bestaat geen eenduidig beeld over hoe vampieren er precies uitzien, wat voor eigenschappen ze bezitten, en wat hun zwakheden zijn. Dit komt vooral doordat schrijvers en filmmakers er geregeld hun eigen draai aan geven, en omdat er wereldwijd zeer uiteenlopende legendes en volksverhalen over vampieren bestaan. Onderstaande omschrijving geeft het meest bekende beeld dat het publiek van vampiers heeft weer.
Toestand De vampier is levend, noch dood. Zijn toestand wordt vaak als ondood omschreven. In de meeste verhalen slaapt hij overdag in een kist. Vampiers verouderen minder snel dan mensen. Ze worden lichamelijk een tiende ouder dan de mens en het ouder worden begint vanaf toen ze vampier werden. Maar als een vampier te lang geen bloed drinkt, wordt hij juist veel sneller oud dan de mens. Er zijn ook verhalen die suggereren dat vampiers helemaal niet ouder worden en eeuwig de leeftijd behouden die ze hadden toen ze een vampier werden.
Verandering Er bestaan verschillende manieren waarop iemand een vampier kan worden.
In oude verhalen werd beweerd dat mensen die zijn gestorven aan de gevolgen van een vampiersbeet later herrijzen en zelf ook een vampier worden. Dit zou betekenen dat de wereld inmiddels overspoeld zou zijn met vampiers, omdat elke gebetene een nieuwe vampier zou worden. In (veel van) de huidige vampierverhalen wordt hier daarom op gevarieerd dat een vampier alleen kan ontstaan als een gebetene nog iets anders doet, zoals zelf bloed drinkt van de vampier die hem gebeten heeft. Hierdoor wordt het "menselijk" bloed vervangen door "vampierlijk" bloed wat de verandering compleet maakt. Een andere, wellicht simpelere theorie zou kunnen zijn dat slechts een klein deel van de mensen die door een vampier gebeten zijn zelf ook een vampier wordt; de rest sterft gewoon na een vampiersbeet of overleeft de beet eventueel maar wordt hoe dan ook zelf geen vampier. Ook wordt wel gesuggereerd dat iemand meerdere keren door een vampier gebeten moet worden om zelf een vampier te worden.
Uiterlijk Het uiterlijk van een vampier verschilt sterk per verhaal. In Oud-Europese verhalen waren vampiers vaak monsterlijke humanoïde wezens. De vampier zoals men die vandaag de dag veel ziet is gemodelleerd naar onder andere graaf Dracula en andere aristocratische vampiers in talloze boeken en films.
De vampier zoals die in veel Europese verhalen voorkomt, stamt vaak uit een adellijk, Oost-Europees geslacht. Hij of zij is seksueel verleidelijk, gaat in het zwart gekleed (de vampier draagt veelal een zwarte cape) en heeft een onnatuurlijk bleke huid. Vampiers hebben extra lange hoektanden, die ze gebruiken om hun slachtoffers in de hals te bijten en zo hun bloed te drinken. Soms zien vampiers er in principe uit als gewone mensen, afgezien van de langere, scherpere hoektanden (welke al dan niet zichtbaar zijn wanneer de mond gesloten is), de bleke huid en misschien een wat ingevallen gelaat. Een vampier heeft het bloed van mensen of andere diersoorten nodig om in leven te blijven. Mensenbloed heeft de voorkeur. De vampier heeft altijd dorst, maar kan desnoods lange tijd vasten.
Krachten Een vampier beschikt over enkele bovennatuurlijke krachten, zoals uitzonderlijke spierkracht (vooral als hij net gedronken heeft), grote snelheid, een uitzonderlijk goed gehoor, een goede neus, enorm snelle reflexen (ze kunnen bijvoorbeeld bovenmenselijk snel een object ontwijken), de mogelijkheid iemand te hypnotiseren of iemand te laten denken wat de vampier wil, gedaanteverandering (bij voorkeur in een vleermuis, maar ook bijvoorbeeld in een wolf of mist) en soms hebben ze de macht om het weer te manipuleren. Verder bezit een vampier uitzonderlijke manipulatieve gaven en tevens grote schoonheid. Ook heeft een vampier de kracht om nachtdieren te commanderen. Deze krachten zijn bedoeld om zijn prooi te verleiden en overmeesteren. In veel verhalen kunnen vampiers vliegen, ook zonder dat ze daarvoor van gedaante hoeven te veranderen (zoals veranderen in een vleermuis). Ze zijn vaak erg lenig en kunnen zeer hoge sprongen maken.
De krachten kunnen verschillen per film of verhaal.
Zwakheden Een vampier heeft een weerzin tegen knoflook. Ze zijn doorgaans bang voor het kruis of wijwater en andere heilige symbolen. Een vampier kan een huis enkel betreden als een van de bewoners hem daartoe uitnodigt. Eenmaal uitgenodigd kan hij een huis betreden wanneer hij dat wil en houdt vrijwel niets hem nog tegen.
Vampiers slapen overdag, omdat ze een afkeer hebben van daglicht. Blootstelling aan daglicht verzwakt hen en langdurig kan dit zelfs fataal zijn. In de Europese volksverhalen, alsmede de eerste moderne vampierromans zoals Dracula en Carmilla, verzwakt zonlicht een vampier enkel. Om die reden geven ze er de voorkeur aan er alleen 's nachts op uit te gaan maar, indien echt nodig kunnen ze zich ook overdag buiten vertonen. Het idee dat zonlicht een vampier kan doden is bedacht door de filmindustrie, en inmiddels een algemeen geaccepteerd kenmerk van vampiers. Het werd voor het eerst gezien in Nosferatu, eine Symphonie des Grauens. In The Vampire Diaries gebruiken de vampiers lapis lazuli, in combinatie met een spreuk van een heks, om tegen het zonlicht bestendig te zijn.
Vampiers kunnen volgens volksverhalen het niet laten om alles op hun pad te tellen, en kunnen dus worden afgeleid door iets op hun pad te strooien. Tevens hebben ze moeite met het oversteken van stromend water; hierbij hebben ze de hulp van anderen nodig.
Om een vampier te doden zijn vaak drastische maatregelen nodig. De bekendste methode is een houten staak (soms een specifieke houtsoort, zoals dat van eenstijlige meidoorn) door zijn hart slaan. In volksverhalen moet een vampier zo aan de grond genageld worden, maar in films is doorboren met de staak vaak al voldoende. Andere manieren zijn onthoofding, al dan niet nadat zijn mond is volgestopt met knoflook, en het verbranden van de vampier of de resten van het lichaam.
Spiritistische visie thumb|Graaf Dracula bijt een vrouw, een souvenir uit Roemenië.
Spiritisten bestudeerden in de 19e eeuw ook gerapporteerde gevallen van vampirisme, waarbij onder 'vampier' een bloedzuigende geest of een weer tot leven gebrachte dode begrepen werd. De eerste die poogde om het fenomeen van het psychisch vampirisme te bestuderen binnen het domein van het spiritisme was de Fransman Pierart.Z.J. Pierart, professor aan het college van Maubeuge en oprichter van een spiritistische school in Frankrijk. Hij begon in 1858 ook een tijdschrift over spiritisme: "La Revue Spiritualiste". Hij verklaarde een aantal gevallen van doden die na lange tijd ongerept in hun graf lagen als cataleptici waarvan het astrale lichaam het fysieke lichaam verliet ('omwikkeld in een etherisch vloeibaar lichaam') om zich te gaan voeden met het bloed van de levenden.
Adolphe d'AssierAdolphe d'Assier (1827–1889), lid van de Academie van Wetenschappen van Bordeaux. ging nog een stap verder en schreef in Posthumous HumanityVertaling door Henry S. Olcott. dat het lichaam van een vampier dan wel dood kon zijn, maar dat zijn geest gebonden was aan de aarde, geobsedeerd door de gedachte dat het fysieke lichaam te allen prijze gevrijwaard moest blijven van ontbinding. Bijgevolg voedt het dichte astrale lichaam zich met menselijke slachtoffers, waarbij door een ongekend proces het bloed tot in het graf kan worden overgebracht.Nandor Fodor:"An Encyclopaedia of Psychic Science".
Geschiedenis thumb|Een vampier valt een christen aan (15e eeuw, Duitsland). Voor het jaar 1300 begroeven mensen de doden in aparte graven en liet men het lichaam voor wat het was. Niemand dacht eraan om het lichaam terug op te graven en het was zelfs in veel gemeenschappen lange tijd verboden om onderzoek te doen op lijken.
Tussen het jaar 1300 en 1700 waren er verschillende epidemieën en pandemieën zoals de builenpest en pokken. Omwille van het enorme sterftecijfer was men soms genoodzaakt om gebruik te maken van massagraven. Bij het heropenen van sommige graven kwam men in die tijd soms lijken tegen met symptomen die men niet kon verklaren en zo bijdroegen aan verhalen over vampiers en andere ondoden: Het groeien van nagels en hoofdhaar Mannen hadden veelal een kleine stoppelbaard Een dikke, opgezwollen buik Onder rottend vel was een nieuwe, intacte huidlaag te zien Rond de mond en lippen was een bloedlaag Het lichaam vertoonde geen lijkstijfheid meer
Wegens kennisgebrek dachten mensen vroeger dat het hier over een ondode/vampier ging: de vampier voedde zich rijkelijk met bloed (hun verklaring voor het bloed rond de mond) waardoor hun maag gevuld was (hun verklaring voor de dikke buik). Omdat nagels, haar en baard groeiden en er een nieuwe huidlaag werd aangemaakt, moest het wel gaan over een ondode. Daarbij was het lichaam van de dode soepel genoeg om te kunnen gaan.
Ondertussen weet men dat bovenstaande symptomen perfect normaal zijn bij de ontbinding van een lijk:Rigor Mortis en andere veranderingen na de dood Omwille van verschrompeling van de huid, krimpt deze in. Vingers en tenen worden korter omdat het vel nu tegen het uiteinde van de vingerbotten zit. Ook krimpt de huid op de schedel en het gezicht. Een rechtstreeks gevolg hiervan is dat nagels en hoofdhaar langer lijken te worden. Ook worden baardstoppels zichtbaar. De ontbinding zorgt ook voor allerlei gassen in het lichaam. Een gedeelte van die gassen verlaat het lichaam via de neusholte en mond en neemt daarbij resten van het bloed mee. De dikke buik ontstaat door de gassen die niet kunnen ontsnappen uit het lichaam. Uiteindelijk ontploft de buik. Het lichaam bestaat uit meerdere huid- en vleeslagen: men ziet het verschil tussen de rottende en de nog niet aangetaste lagen Door het wegrotten van de ingewanden ontstaat er in het lichaam een sapachtige vloeistof waardoor het lijk terug soepel wordt.
Ook een vampier die nog ademt kan verklaard worden: er zitten nog altijd lucht en gassen in de longen van het lijk. Als men op de borstkas drukt dan ontsnappen die lucht en gassen uit het lichaam via de mondholte.
Folklore Slavische folklore