300px|thumb|De Bourgondische Kreits binnen het Heilige Roomse Rijk. Na de Transactie van Augsburg in 1555.
300px|thumb|De Lage Landen in de Bourgondische en Westfaalse Kreitsen in 1560.
De Bourgondische Kreits (Duits: Burgundischer Kreis, d.w.z. 'Bourgondische Kring') was een van de tien kreitsen binnen het Heilige Roomse Rijk, te weten degene die vanaf 1512 de gewesten van de Habsburgse Nederlanden en de Franche-Comté omvatte. De eerste indeling in kreitsen dateerde van 1500. In 1512 werd de Bourgondische Kreits afgesplitst van de Nederrijns-Westfaalse Kreits. De kreits omvatte alle landen ten westen van Utrecht en Gelre en ten westen en ten zuiden van de Maas. In 1549 werden de Habsburgse gebieden binnen de kreits door een Pragmatieke Sanctie een door de Habsburgse dynastie bezeten dynastieke eenheid die door latere historici de Zeventien Nederlanden werd genoemd.
Geschiedenis Door een combinatie van huwelijkspolitiek en veroveringen werden de Lage Landen in de loop van de 15e en 16e eeuw verenigd door de Bourgondiërs, die hierin aansluitend werden opgevolgd door de Habsburgers. De Habsburgers hadden alleen werkelijke macht in hun eigen Oostenrijkse gebieden, ze hadden daar de zogenaamde Hausmacht. Het huis Habsburg leverde dan wel regelmatig de keizer van het Heilige Roomse Rijk, maar in het vrij losse statenverband van het rijk waren de individuele heersers van de deelstaten vaak de echte machthebbers.
In de Nederlanden echter deelde de keizer wel degelijk de lakens uit. Door het huwelijk van keizer Maximiliaan I met Maria van Bourgondië waren de Lage Landen overgenomen als persoonlijke 'erfenis' van het voorgaande Bourgondische huis, en daar regeerde de Roomse keizer Karel V tegelijk ook als hertog van Brabant, graaf van Vlaanderen, heer van Mechelen, enzovoort. Toen in 1543 in het Traktaat van Venlo het hertogdom Gelre aan zijn bezittingen werd toegevoegd, ontstond uiteindelijk een min of meer aaneengesloten gebied.
De administratieve vereniging van dit conglomeraat kwam er in 1548 met de Transactie van Augsburg waarmee de Zeventien Provinciën voor het grootste deel werden losgemaakt uit het Rooms-Duitse rijksverband. De banden met het Heilige Roomse Rijk werden drastisch beperkt. De Nederlandse Staten-Generaal waren niet langer onderhorig aan de Rijksdag, hoewel er nog wel een jaargeld aan de keizer betaald werd. Dit was een politiek succes voor Maria van Hongarije, die zich als landvoogd van de Nederlanden had verzet tegen de rijksbond van loyale staten die haar broer keizer Karel V had willen stichten. Een jaar later slaagde Karel erin om de erfopvolging voor deze kreits te regelen. Dit werd bezegeld in de Pragmatieke Sanctie (1549), die bepaalde dat de Bourgondische Kreits vanaf dan als dynastieke eenheid zou verder bestaan.
Het prinsbisdom Luik, het hertogdom Bouillon, het graafschap Horn, de rijksabdijen Stavelot-Malmedy en Thorn, het sticht Kamerijk met de stadsgemeente Kamerijk, Ameland, het land van Cuyk, Bommel, Ravenstein en de Vijfherenlanden behoorden sinds 1500 tot de Nederrijns-Westfaalse Kreits, en bleven vooralsnog volop Rooms-Duits.
De Bourgondische Kreits onderging evenwel een drastische verandering bij de onafhankelijkheid van de Republiek der Verenigde Nederlanden in 1581. Hoewel de nieuwe staat al snel erkend werd door o.a. Frankrijk en Engeland, zou het tot 1648, met de Vrede van Münster, duren voordat ook de Spaanse en Oostenrijkse Habsburgers tot erkenning overgingen. Vanaf 1648 werd erkend dat de Republiek geen deel meer uitmaakte van de Bourgondische Kreits, die daarmee goeddeels zijn betekenis verloor. In 1678 ging de Franche-Comté van Spaanse in Franse handen over, waarna het aan de Habsburgers resterende gedeelte werd aangeduid als de Spaanse en later de Oostenrijkse Nederlanden. Door de inlijving in 1797 van de linker Rijnoever bij de Franse Republiek verdween de Bourgondische Kreits.
Tot de kreits behorende landen naam toetreding uittreding opmerking Neder-Lotharingen titel verbonden met hertogdom Brabant Hertogdom Brabant 1512 1648, 1797 Staats-Brabant en Spaans-Brabant Hertogdom Limburg 1548 1797 Hertogdom Luxemburg 1548 1797 Hertogdom Gelre 1548 1648, 1713 Opper-Gelre blijft deel tot de vrede van Utrecht Graafschap Vlaanderen 1512 1797 Graafschap Artesië 1512 1678 Vrede van Nijmegen Vrijgraafschap Franche-Comté 1512 1678 Vrede van Nijmegen Graafschap Henegouwen 1512 1797 Graafschap Holland 1512 1648 Graafschap Zeeland 1512 1648 Graafschap Namen 1512 1797 Graafschap Zutphen 1548 1648 Markgraafschap Antwerpen 1512 1797 deel van Brabant Heerlijkheid Friesland 1548 1648 Heerlijkheid Utrecht 1548 1648 Heerlijkheid Overijssel 1548 1648 inclusief Drenthe (landschap) Heerlijkheid Groningen 1548 1648 Heerlijkheid Valkenburg 1548 1648, 1797 Staats en Spaans Valkenburg Heerlijkheid Daelhem 1548 1648, 1797 Staats en Spaans Daelhem Land van 's-Hertogenrade 1512 1648, 1797 Staats en Spaans 's-Hertogenrade Heerlijkheid Salins titel verbonden met Franche-Comté Heerlijkheid Mechelen 1512 1797 Maastricht 1548 1648 condominium Luik en Brabant Markiezaat Bergen op Zoom 1512 1648 deel van Brabant Walhain-Saint-Paul 1512 1797 deel van Brabant Baronie Breda 1512 1648 deel van Brabant Sombreffe 1512 1797 deel van Brabant Rodemachern 1548 1797 deel van Luxemburg Neuerburg 1548 1797 deel van Luxemburg Manderscheid 1548 1797 deel van Luxemburg Kronenburg 1548 1797 deel van Luxemburg Abdij van Echternach 1548 1797 deel van Luxemburg Batenburg 1548 1648 deel van Gelre Bergh 1548 1648 deel van Gelre Bronkhorst 1548 1648 deel van Gelre Bylandt 1548 1648 deel van Gelre Graafschap Culemborg 1548 1648 omstreden tussen Holland en Gelre Egmond 1512 1648 deel van HollandHeerlijkheid Jever 15311575als leen van Keizer Karel V Baronie IJsselstein 1512 1648 deel van Holland
Literatuur P.L Nève, Het Rijkskamergerecht en de Nederlanden, Assen (1972)
Zie ook Zeventien Provinciën
Categorie:Kreits in het Heilige Roomse Rijk Categorie:Geschiedenis van de Nederlanden in de 16e eeuw
Categorie:Hertogdom Bourgondië Categorie:Geschiedenis van Franche-Comté