Het woord(deel) heem is een Oudnederlands woord en kent twee betekenissen: 1) Woning, huis, hoeve en 2) Woonplaats, woongebied, dorp, buurtschap-hēm (heem) - Oudnederlands Woordenboek - Instituut voor de Nederlandse taal. Het is verwant aan het Proto-Germaanse woord haima, dat eveneens woning betekende.Maurits Gysseling: Toponymisch Woordenboek van België, Nederland, Luxemburg, Noord-Frankrijk en West-Duitsland (vóór 1226). Gearchiveerd op 4 september 2011. 'Heem' is verwant aan het Engelse home en het Duitse Heim(at), maar is in die betekenis grotendeels verdrongen door het woord 'thuis'. In het Nederlands vinden we het woord terug in 'in-/uitheems', 'heimwee', 'heemkunde', 'ontheemd', enzovoorts, alsook in de plaatsnaam Heemstede. In sommige Zuid-Limburgse dialecten komt het woord 'heem' wel nog voor in de betekenis van 'thuis'.
Als toponiem wordt de klank vaak dof tot '-em'. Zo komt in Groningen, Friesland, Oost-Friesland en elders (onder meer in het Gooi) het suffix '-um' voor (Loppersum, Ealsum, Blaricum) . Komt er een zachte 'g' voor, kan dat voor verwarring zorgen met het suffix '-gem'. Zo zou 'Berchem' van zowel 'Berg-hem' als 'Berg-gem' kunnen komen. Hoewel de schrijfwijze van de plaatsnamen met het suffix '-chem' niet verschilt, is de uitspraak wel degelijk anders. Er loopt een scheidslijn, waarbij plaatsen die grofweg bezuiden de Rijn liggen de uitspraak '-èm' krijgen, terwijl plaatsnamen met de suffix '-chem' benoorden de Rijn worden uitgesproken als '-um'. Ter illustratie: Berghem, Beusichem, Erichem, Woudrichem en Zuilichem (en de meeste Vlaamse toponiemen) horen uitgesproken te worden met '-èm'. Lochem, Barchem en Doetinchem krijgen '-um' aan het einde.
Plaatsnamen die (vermoedelijk) samengesteld zijn met -heem/-heim
Nederland Adrichem (in Beverwijk) Arnhem Bakkum (Bacchem) Bedum Bennekom Berghem Bergentheim Berlicum Beusichem Blaricum Broekhem Bussum Diepenheim Doetinchem Erichem Farmsum Geulhem Gorinchem, Gorkum Haarlem Hattem Hillegom Hilversum Houthem Kedichem Mertersem Leersum Leuvenheim Loppersum Lottum Middelheim Mariënheem Nuenen Ottersum Rossum Sassenheim Walem (Limburg) Windesheim Winsum Workum Woudrichem Zelhem
Audrehem (Oudenheem) Audinghen Autingues Bainghen Balinghem Boisdinghem Bouvelinghem Bréxent (Brekelesent) Inghem Inxent (Enessem) Dardingem (Saint-Martin-d'Hardinghem) Hermelinghen Heuringhem Hocquinghen Ledinghem Leulinghem Linghem Killem Killem Linde Maninghem Matringhem Mazinghem Pihem (Putheem) Racquinghem Rodelinghem Seninghem Tetegem Tournehem Vaudringhem Wanhem (Wannehain) Warhem Widehem
Duitsland Bad Bentheim Emlichheim Stenum: vernoemd naar de steen(hunebed: Große Steine von Stenum)
Vlaanderen
Plaatsnamen waar de uitgang -heem/-heim -kamp is geworden Breklenkamp Denekamp Emmelkamp (Nedersaksisch voor Emlichheim) Gölenkamp
Zie ook -gem Toponymie Toponiem
Referenties
Categorie:Toponiem als suffix