IJburg

IJburg is een woongebied en archipel van kunstmatige eilanden in het IJmeer, in het stadsdeel Oost van de gemeente Amsterdam. De gemeente rekent doorgaans zes hoofdeilanden of eilandgroepen tot IJburg: Steigereiland, Haveneiland, de drie Rieteilanden, Centrumeiland, Strandeiland en Buiteneiland. De eerste fase, met Steigereiland, Haveneiland en de Rieteilanden, is grotendeels voltooid. Centrumeiland en Strandeiland worden bebouwd en Buiteneiland wordt geleidelijk met hergebruikte grond aangelegd.

In de statistische gebiedsindeling is IJburg verdeeld over de wijken IJburg-West, IJburg-Zuid en IJburg-Oost. Deze drie wijken telden op 1 januari 2026 samen 26.309 inwoners. Volgens het gemeentelijke programma komen er op IJburg uiteindelijk ongeveer 20.000 woningen voor circa 50.000 bewoners. De ontwikkeling van Strandeiland loopt naar verwachting tot omstreeks 2040; de aanleg van Buiteneiland kan tot 2045–2050 duren.

Geschiedenis Voorgeschiedenis In 1965 ontwierpen de architecten Johannes van den Broek en Jaap Bakema het Plan Pampus, een stad in het IJmeer voor ongeveer 350.000 inwoners. Het plan werd niet uitgevoerd. In het nationale ruimtelijke beleid lag de nadruk destijds op de bouw van de Bijlmermeer en op de spreiding van Amsterdamse woningzoekenden over groeikernen als Purmerend en Hoorn en nieuwe steden als Lelystad en Almere.

In de jaren tachtig verschoof het beleid naar de zogeheten compacte stad: nieuwe woningen moesten dichter bij de bestaande stad worden gebouwd. Een oostelijke uitbreiding in het IJmeer, aanvankelijk Nieuw-Oost genoemd, kwam daardoor opnieuw in beeld. In 1992 werd Nieuw-Oost aangewezen als Vinex-locatie. De naam IJburg sloot aan bij die van oudere Amsterdamse eilanden als Kattenburg, Wittenburg, Oostenburg, Sporenburg en Zeeburg.

Besluitvorming en referendum De Amsterdamse gemeenteraad stemde in 1996 in met de Nota van Uitgangspunten voor IJburg. Tegenstanders vreesden aantasting van de natuur in het IJmeer en dwongen een correctief referendum af. Bij de stemming van 19 maart 1997 stemden ongeveer 133.000 Amsterdammers tegen en 93.000 voor. De vereiste drempel van 155.000 tegenstemmen werd echter niet gehaald, waardoor het besluit van de gemeenteraad van kracht bleef.

De bouw werd gekoppeld aan maatregelen om de gevolgen voor de natuur te beperken en te compenseren. Tussen 2002 en 2005 werd ten noorden van Durgerdam de 1,6 kilometer lange Hoeckelingsdam aangelegd. De dam maakte de Kinselbaai luwer en schiep broed- en foerageergebied voor watervogels.

Landmaken en eerste fase thumb|Woningen op Steigereiland; 2012. De aanleg begon in 1999. De eilanden werden laag voor laag met zand opgebouwd, de zogenoemde pannenkoekmethode. Onder water werd zand gesproeid en boven water opgespoten. Voor de eerste eilanden was ongeveer 25 miljoen kubieke meter zand nodig, grotendeels afkomstig uit vaargeulen in het Markermeer. Verticale drainage versnelde de zetting van de zandlagen.

De eerste fase omvat Steigereiland, Haveneiland en de Rieteilanden. In 2001 werd het eerste gebouw opgeleverd, een telefooncentrale. In november 2002 betrokken de eerste bewoners woningen op Haveneiland-West en het Grote Rieteiland. Eind 2007 woonden ongeveer 8.000 mensen op IJburg; op 30 mei 2008 werd de 10.000e inwoner ingeschreven.

thumb|Woonblokken aan de Hollandiagracht op Haveneiland; 2013. De oorspronkelijke planning voorzag omstreeks 2012 in ongeveer 18.000 woningen voor 45.000 inwoners en 12.000 arbeidsplaatsen. Die planning werd niet gehaald. Op 24 november 2004 vernietigde de Raad van State het provinciale goedkeuringsbesluit voor het bestemmingsplan van de tweede fase, omdat de gevolgen voor de natuur onvoldoende waren onderzocht. Later zorgden ook de kredietcrisis van 2008, dalende huizenprijzen en gemeentelijke bezuinigingen voor vertraging. De eerste fase is inmiddels vrijwel af, al worden ook na 2023 nog enkele kavels en delen van de openbare ruimte ontwikkeld.

Een vergelijking van twaalf grote Vinex-wijken uit 2019 wees IJburg destijds aan als de Vinex-locatie met de hoogste gemiddelde huizenprijzen.

Tweede fase De tweede fase bestaat uit Centrumeiland, Strandeiland en Buiteneiland. Met het landmaken van Centrumeiland begon deze fase in 2013.

Centrumeiland Centrumeiland werd in 2013 en 2014 opgespoten. De woningbouw begon in 2018 en in 2020 namen de eerste bewoners er hun intrek. Het eiland is ongeveer 15 hectare groot. Er komen circa 1.700 woningen, waarvan 60 tot 70 procent in verschillende vormen van zelfbouw. Daarnaast zijn sociale, middeldure en vrijesectorhuurwoningen voorzien. De eerste basisschool en het kinderdagverblijf openden in 2023. Volgens de gemeentelijke planning worden de laatste woningen en voorzieningen omstreeks 2031 opgeleverd.

Strandeiland Strandeiland is met 138 hectare het grootste eiland van IJburg. Het landmaken begon in 2018; in 2022 lag de hoofdmassa van het eiland gereed. Het plan omvat 8.000 permanente woningen voor ruim 20.000 bewoners. Daarvan is 40 procent bestemd voor sociale huur, 25 procent voor middeldure huur en koop en 35 procent voor huur en koop in de vrije sector.

Het eiland krijgt twee woonbuurten: de Muidenbuurt in het zuiden en de Pampusbuurt in het noorden. Daartussen komen de Havenkom en het binnenwater het Oog. Aan de westkant liggen Strand IJburg en de Makerskade; langs de zuidzijde is een natuurbaai voorzien. De bouw van 349 verplaatsbare sociale huurwoningen aan de Makerskade begon in 2024. De eerste bewoners van deze woningen kregen in februari 2026 de sleutel. Voor 2026 stond tevens de bouwstart van de eerste grotere aantallen permanente woningen in de Muidenbuurt gepland; de Pampusbuurt volgt vanaf 2027. De ontwikkeling van het eiland duurt naar verwachting tot omstreeks 2040.

De opzet bevat groen-blauwe verbindingen, wadi's, waterbergende daken en maatregelen tegen hittestress. De Amsterdamse Rekenkamer gebruikte Strandeiland in 2025 als casus bij onderzoek naar klimaatbestendig bouwen en wees daarbij zowel op de opgenomen maatregelen als op de noodzaak om klimaatambities tijdens de gehele uitwerking te blijven borgen.

Buiteneiland Ten noorden van Strandeiland wordt Buiteneiland aangelegd. De ringdijk werd vanaf 2023 aangelegd en kwam in 2025 gereed; daarna begon het geleidelijk vullen met herbruikbare grond uit andere Amsterdamse projecten. Door deze circulaire werkwijze duurt het landmaken veel langer dan bij de andere eilanden.

Buiteneiland wordt ongeveer zo groot als het Vondelpark en is in de eerste plaats bestemd voor natuur, sport en recreatie. Onder meer een moerasbos, een plas-drasgebied en ongeveer 5,5 hectare sportterrein zijn voorzien. Of er ook woningen komen, is nog niet definitief besloten; de gemeente houdt rekening met hoogstens 500 woningen. Een eerste deel van het sportpark is voor de jaren dertig gepland en de voltooiing van het hele eiland voor 2045–2050.

Stedenbouw en architectuur thumb|Woningen langs het water op het Grote Rieteiland. thumb|Woningen aan de Nico Jessekade op Haveneiland-Oost; 2020. Het stedenbouwkundige raamwerk van IJburg werd onder leiding van Frits Palmboom en Jaap van den Bout ontwikkeld. Dirk Sijmons en Yttje Feddes legden de basis voor de landschappelijke en ecologische uitwerking. Water vormt de drager van het plan: de eilanden, grachten, oevers en zichtlijnen zijn zo opgezet dat verschillende stedelijke en landschappelijke woonmilieus ontstaan.

Steigereiland bevat onder meer waterwoningen en zelfbouw, de Rieteilanden hebben een relatief lage woningdichtheid en Haveneiland is stedelijker opgezet met bouwblokken, grachten en een boulevard. Voor Haveneiland werkten onder anderen Felix Claus, Frits van Dongen, Ton Schaap en Jan Stigter aan de stedenbouwkundige invulling. De architectuur werd vervolgens door een groot aantal architecten en ontwikkelaars uitgewerkt, waardoor binnen het gemeenschappelijke raamwerk een grote variatie in gebouwtypen ontstond. Centrumeiland legt sterk de nadruk op individuele en collectieve zelfbouw, terwijl Strandeiland als een gemengde, klimaatadaptieve stadswijk wordt ontwikkeld.

Bevolking IJburg wordt statistisch verdeeld over IJburg-West, IJburg-Zuid en IJburg-Oost. Deze drie wijken telden op 1 januari 2026 respectievelijk 16.099, 8.373 en 1.837 inwoners, samen 26.309. De groei concentreert zich sinds 2020 vooral op Centrumeiland en, vanaf 2026, Strandeiland. In de gemeentelijke bevolkingsprognose behoort IJburg-Oost door de geplande woningbouw tot de sterkst groeiende wijken van Amsterdam.

IJburg stond in de beginjaren bekend als een zeer kinderrijke wijk. De leeftijdsopbouw verandert naarmate de eerste generatie bewoners ouder wordt. In 2026 waren ongeveer 4.840 inwoners jonger dan 15 jaar (18,4 procent) en circa 1.675 inwoners 65 jaar of ouder (6,4 procent). In 2020 waren dat nog ongeveer 6.000 kinderen onder de 15 en 1.000 65-plussers bij een bevolking van circa 24.000. Daarmee neemt het aandeel jonge kinderen af en het aandeel ouderen toe, al blijft het percentage 65-plussers laag.

Al kort na de komst van de eerste bewoners ontstond bewonersvereniging IJbrug. De vereniging overlegde met het toenmalige stadsdeel over onder meer voorzieningen en de inrichting van de jonge wijk.

Verkeer en vervoer Wegen en fietsroutes De belangrijkste ontsluitingsweg is de stadsroute s114. Aan de westzijde loopt deze via de IJburglaan, het Zeeburgereiland en de Piet Heintunnel naar het centrum en de A10. Aan de oostzijde verbindt de route IJburg via de Oostelijke Ontsluiting met de A1, de A9 en Diemen. Sinds 2020 sluit de Overdiemerweg tussen de Benno Premselabrug en de Uyllanderbrug aan op de route naar Muiden en het winkelcentrum Maxis.

De gemeente bereidt onder de naam Cruciale Mijl een herinrichting voor van het ongeveer twee kilometer lange traject tussen de Piet Heintunnel en Steigereiland. Het plan omvat meer ruimte voor voetgangers, fietsers en openbaar vervoer, gedeeltelijke ondertunneling van het autoverkeer en capaciteitsuitbreiding bij de Enneüs Heermabrug. De uitvoering kan volgens de planning op zijn vroegst in 2033 beginnen.

De Nesciobrug uit 2006 biedt voetgangers en fietsers een rechtstreekse verbinding met het Diemerpark, het Amsterdam Science Park en de Watergraafsmeer. De brug is vernoemd naar de schrijver Nescio en werd ontworpen door architect Jim Eyre.

Bruggen thumb|De IJtram op de Enneüs Heermabrug. thumb|De Nesciobrug van onderaf. De Enneüs Heermabrug (brug 2001) verbindt Steigereiland met Zeeburgereiland en vormt de westelijke toegang tot IJburg. De brug werd in 2000 geplaatst en is ontworpen door Nicholas Grimshaw. De twee grote overspanningen zijn elk 75 meter lang. Brug 2002, eveneens van Grimshaw, is een kleinere uitvoering en verbindt Steigereiland met Haveneiland. Beide bruggen worden ook door tramlijn 26 gebruikt.

De Benno Premselabrug verbindt Haveneiland met het vasteland bij Diemen. De Uyllanderbrug werd in juli 2014 voor het verkeer geopend en voltooide de verbinding van IJburg met de A1 en A9 bij Knooppunt Diemen.

Voor de tweede fase zijn vier nieuwe bruggen aangelegd of in aanbouw genomen. De Margaret Bourke-Whitebrug (brug 2030) verbindt Haveneiland en Centrumeiland; de Gerda Tarobrug (brug 2125) vormt een zuidelijke verbinding tussen Centrumeiland en Strandeiland. De Annemie Wolffbrug (brug 2060) tussen Haveneiland en Centrumeiland en de Lee Millerbrug (brug 2080) tussen Centrumeiland en Strandeiland dragen de verlengde IJtram. De vier bruggen zijn vernoemd naar vrouwelijke fotografen en oorlogsfotografen. De eerste twee zijn ontworpen door Benthem Crouwel Architects, de beide hoofdbruggen door Grimshaw.

Openbaar vervoer