Het moderne Russische alfabet (Russisch: русский алфавит) is een alfabet van het Cyrillische schrift. Het is afgeleid van het oudcyrillisch alfabet van het Kerkslavisch, dat tot circa 1800 de literaire norm was in het Russische Rijk. In 1918 werd het Russisch alfabet ingrijpend hervormd door de bolsjewieken, die verschillende cyrillische letters afschaften (zoals de ѣ en de і) en de letter ё toevoegden, al is het gebruik daarvan nog steeds omstreden.
Het alfabet zoals hier getoond is de gedrukte vorm. De met de hand geschreven Cyrillische letters zien er beduidend anders uit.
Alfabet Naam Hoofdletter Kleine letter Russisch IPA Oude naam1IPA Voorbeeld Numerieke waarde19Unicode (hex) Аа аɑ азъ a in dat 1 U+0410 U+0430 Бб бэbɛ буки of b in bed - U+0411 U+0431 Вв вэvɛвѣди v in vocht 2 U+0412 U+0432 Гг гэgɛ глаголь of g in goal 3 U+0413 U+0433 Дд дэdɛ добро of d in de 4 U+0414 U+0434 Ее4 еjɛ есть of je in jennen 5 U+0415 U+0435 Ёё4,7 ёjɔ - of jo in jokken of eu in leuk - U+0401 U+0451 Жж жеʐɛживѣте g in genre, j in John, zh of ž (stemhebbende retroflexe fricatief) - U+0416 U+0436 Зз зэzɛ земля of z in zon 7 U+0417 U+0437 Ии4 иi иже of ie in zie¹ 8 U+0418 U+0438 Йй и краткоеi kratkɔjɛ и съ краткой i in haai - U+0419 U+0439 Кк каkɑ како of k in kat, c in Victor of q in quiz 20 U+041A U+043A Лл элɛl люди of l in lamp 30 U+041B U+043B Мм эмɛɱмыслѣте of m in map 40 U+041C U+043C Нн энɛn нашъ of n in net 50 U+041D U+043D Оо оɔ онъ o in rok 70 U+041E U+043E Пп пэpɛ покой of p in pet 80 U+041F U+043F Рр эрɛr рцы of r in rol (Nederlandse -r) 100 U+0420 U+0440 Сс эсɛs слово of s in sok, ç in Curaçao, c in cel of sch in kritisch 200 U+0421 U+0441 Тт тэtɛ твердо of t in tip 300 U+0422 U+0442 Уу уu укъ of oe in roet¹ 400 U+0423 U+0443 Фф эфɛf фертъ of f in fiets of ph in Zutphen 500 U+0424 U+0444 Хх хаχɑ хѣръ ch in lach 600 U+0425 U+0445 Цц цэtsɛ цы ts in rots 900 U+0426 U+0446 Чч чеtʃɛ червь tsj in Tsjechië of č 90 U+0427 U+0447 Шш шяʂɑ ша sj in sjaal, sh in shop, ch in machine - U+0428 U+0448 Щщ щяʂt͡ʂɑ ща š of sh (het Nederlands heeft geen woorden waarin deze klank voorkomt) - U+0429 U+0449 Ъъ твёрдый знак(hard teken) - еръ; Jer Note2 een teken dat aangeeft dat de voorafgaande medeklinker niet gepalataliseerd wordt - U+042A U+044A Ыы ерыjɛrɨ еры5 (het Nederlands heeft geen woorden waarin deze klank voorkomt) - U+042B U+044B Ьь мягкий знак - ерь3 een teken dat aangeeft dat de voorafgaande medeklinker gepalataliseerd wordt - U+042C U+044C Ээ6 эɛ - e in met - U+042D U+044D Юю юju ю of joe in joelen of u in bunker - U+042E U+044EЯя4,16,17 яjɑ я of ja in jas - U+042F U+044F Letters die in 1918 zijn afgeschaft Іі8 - і десятеричное of ie in zien 10 Ѳѳ9 - ѳита of f in fiets 9 Ѣѣ10 - ять Jat of ee in meel -Ѵѵ11 - ижица of i in fitness - Letters die in de 18e eeuw in onbruik waren18Ѕѕ14 - зѣло, of z in zien 6 Ѯѯ12 - кси of x in taxi 60 Ѱѱ12 - пси of ps in psychologie 700 Ѡѡ13 - омега o in mop 800 Ѫѫ - юсъ большой, Joes, of 15 u in muziek - Ѧ15ѧ15 - юсъ малый of 16 ja in jagen - Ѭѭ - юсъ большой іотированный of 15 joe in joelen -Ѩѩ - юсъ малый іотированный of 15 ja in jaloers -
¹Voor een medeklinker of aan het eind van een woord.
²Voor een klinker of zichzelf.
Namen van de letters 1. Tot ongeveer 1900 werden namen uit het Kerkslavisch gebruikt als geheugensteuntjes voor de letters. Zij worden hier gegeven in de spelling voor 1918 van het burgerlijke alfabet van na 1708.
Wanneer de letters in de traditionele volgorde gelezen worden is er een boodschap van de uitvinders van het alfabet te horen: аз буки веди "Ik ken letters" глаголь добро есть "Spreken is een goede daad" of "Het woord is rijkdom" живете зело, земля, и иже и како люди "Leef, terwijl je geestdriftig werkt, mensen van de Aarde, op de manier die mensen zouden moeten gehoorzamen" Живите, трудясь "Werk hard tijdens je leven" мыслете наш он покой "Probeer het universum (het wereldrond) te begrijpen" рцы слово твердо "Draag de kennis stevig" ("woord" betekent hier "kennis") ук ферт хер "De kennis wordt bevrucht door de Schepper, kennis is het geschenk van God" цы червь ша ер ять юс "Probeer harder het Licht van de Schepper te begrijpen"
Niet-gevocaliseerde letters 2. Het harde teken ъ wordt gebruikt om voorvoegsels van een daarop volgende geïoteerde klinker. Zijn oorspronkelijke betekenis, die uiterlijk rond 1400 verdwenen was, was die van een erg korte sjwa-achtige middenklank, maar waarschijnlijk uitgesproken als of .
3. Het zachte teken ь geeft aan dat de voorafgaande medeklinker gepalataliseerd wordt. Dit is belangrijk omdat palatalisatie fonematisch is in het Russisch. Zo betekent "брат" broer en "брать" nemen. les in het Russische alfabet (gearchiveerde pagina)
De oorspronkelijke uitspraak van het zachte teken, verloren rond 1400 op zijn laatst, was die van een gereduceerde gedekte klinker die echter waarschijnlijk uitgesproken werd als of .
Klinkers 4. De klinkers е, ё, и, ю en я duiden een voorafgaande palatale medeklinker aan. Al deze klinkers behalve и worden geioteerd met een voorafgaande wanneer ze aan het begin van een woord of na een andere klinker geschreven worden. De и werd ook geioteerd tot in de 19e eeuw.
5. De ы is een oude gedekte middenklinker uit het Oerslavisch, die beter bewaard gebleven zou zijn in het Russisch dan in andere Slavische talen. Hij werd oorspronkelijk genasaliseerd op bepaalde posities: OR камы R камень "rots". Zijn geschreven vorm heeft zich als volgt ontwikkeld: ъ + і > ꙑ > ы.
6. De э werd in 1708 geïntroduceerd om de ongeioteerde niet palataliserende te onderscheiden van de geioteerde palataliserende vorm. Het oorspronkelijke gebruik was е voor de ongeioteerde en ѥ of ѣ voor de geioteerde, maar ѥ raakte in onbruik in de 16e eeuw.
7. De ё, geïntroduceerd door Karamzin in 1797, is het teken voor een -klank die zich historisch gezien ontwikkeld heeft uit een beklemtoonde , een proces dat tot op vandaag doorgaat. De letter ё is optioneel in het schrift (niet bij de uitspraak): het is formeel correct om consistent e te schrijven voor zowel als . In de 20e eeuw zijn er meerdere onsuccesvolle pogingen gedaan om het gebruik van ё te verplichten. Geen van deze pogingen heeft het uitgehouden en het hedendaagse computergebruik heeft het gebruik nog verder verminderd.
In 1918 afgeschafte letters 8. De і ("Decimale I"), die dezelfde uitspraak heeft als и, werd uitsluitend direct voor andere klinkers en de й ("Korte I") gebruikt. Voorbeelden zijn патріархъ "patriarch") en міръ "wereld" en zijn afgeleiden. міръ wordt zo onderscheiden van миръ "vrede", hoewel de woorden uit hetzelfde woord zijn ontstaan Max Vasmers Russian Etymological Dictionary — de etymologie van het Russische woord мир ("wereld", "vrede") en geen willekeurige homoniemen. P. Smirnovskiy. A Textbook in Russian Grammar. Part I. Etymology 26e druk, ca. 1915. Het Oekraïens, Belarusisch, modern Roetheens (Rusyn), Kazachs en enkele andere talen gebruiken deze letter echter nog steeds.
9. De ѳ ("Fita"), afgeleid van de Griekse thèta, was identiek aan ф in uitspraak, maar werd etymologisch gebruikt.
10. De ѣ ("Jat") had oorspronkelijk een specifieke klank, maar de uitspraak was in het midden van de 18e eeuw gelijk geworden aan die van de е in de gewone taal. Sinds de afschaffing van de jat in 1918 is deze letter een politiek symbool van de oude spelling gebleven.
11. De ѵ ("Izjitsa"), afgeleid van de Griekse ypsilon, werd als de и uitgesproken, net als in Byzantijns Grieks. De letter werd etymologisch gebruikt, maar in 1918 was het gebruik zeer zeldzaam geworden.
In 1750 in onbruik geraakte letters 12. De ѯ en de ѱ zijn de Griekse letters xi en psi. Deze letters werden in seculiere taal etymologisch gebruikt tot de 18e eeuw, hoewel niet erg consistent. In Kerkslavisch was het gebruik wel consistent en worden de letters nu nog gebruikt.
13. De ѡ is de Griekse letter omega en wordt uitgesproken als о. Hij werd in seculiere taal gebruikt tot de 18e eeuw, maar in het Kerkslavisch wordt hij nog steeds gebruikt, vooral ter onderscheiding van verbuigingsvormen die anders hetzelfde geschreven zouden worden.
14. De ѕ correspondeerde met de archaïscher -uitspraak, die al snel na het ontstaan van de Oostslavische talen daarin niet meer voorkwam maar in bepaalde woorden in seculiere schrijftaal door traditie behouden bleef tot de 18e eeuw, en tot op heden in het Kerkslavisch.
15. De joesen waren volgens linguïstische reconstructie al nutteloos voor de Oostslavische fonologie vanaf het begin van de Oostslavische talen, maar ze werden samen met de andere letters van het Cyrillische alfabet geïntroduceerd. De letters ѭ en ѩ waren nagenoeg verdwenen in de 12e eeuw. De ongeioteerde ѫ werd echter etymologisch gebruikt tot de 16e eeuw. Daarna werd hij slechts gebruikt als dominicale letterDominicale letters zijn door de kerk gebruikt om te kunnen bepalen op welke dag een bepaalde datum valt. in de paastabellen. Het 17e-eeuwse gebruik van ѫ en ѧ (volgende noot) overleeft in het hedendaagse Kerkslavisch.
16. De letter ѧ was aangepast om de geioteerde я in het midden of aan het einde van een woord weer te geven; de moderne letter я is een aanpassing van de cursieve vorm van deze letter in de 17e eeuw, die geconserveerd is door de typografische hervorming van 1708.
17. Tot 1708 werd de geioteerde geschreven als ıa aan het begin van een woord. Dit onderscheid tussen ѧ en ıa is bewaard gebleven in het Kerkslavisch.
18. Hoewel meestal wordt beweerd dat de in de 18e eeuw in onbruik geraakte letters afgeschaft werden in de typografische hervorming van 1708 is de werkelijkheid ingewikkelder. Inderdaad werden de letters, evenals de moderne letter и, oorspronkelijk weggelaten in het voorbeeldalfabet, dat gedrukt was in een westers lettertype met schreef en gepresenteerd werd in Peter de Grote's edict. De weggelaten letters werden echter onder druk van de Russisch-orthodoxe Kerk in ere hersteld in een latere variant van het moderne lettertype. Maar in 1750 werden de letters totaal niet meer gebruikt in de seculiere schrijftaal.
Numerieke waarden 19. De numerieke waarden corresponderen met de Griekse cijfers, waarbij de gebruikt werd voor de digamma, de voor de qoppa en de voor de sampi. Het systeem werd afgeschaft voor seculier gebruik in 1708 na een overgangsperiode van ongeveer een eeuw. Het wordt nog steeds gebruikt in het Kerkslavisch.
Toetsenbordindeling De Russische toetsenbordindeling voor Microsoft-Windowscomputers:
540px|Russische toetsenbordindeling
Zie ook Russisch braille Romanisatie
Externe links Powerpointpresentatie over het Russische alfabet (gesproken voorbeelden werken niet) Hulpmiddel om Russische tekst te typen
Referenties
Categorie:Cyrillisch alfabet Categorie:Russisch