Bicultureel of multicultureel verwijst naar de identiteit van personen die verbonden zijn met twee of meer verschillende culturen of culturele tradities. Het begrip wordt gebruikt om te beschrijven dat mensen in hun dagelijks leven te maken hebben met meerdere culturele referentiekaders. Zij zijn bijvoorbeeld zelf naar een ander land gemigreerd, hebben ouders die uit een ander land afkomstig zijn of leven langdurig in een andere culturele omgeving.
In Nederland wordt de term vaak gebruikt voor mensen die naast de Nederlandse cultuur ook een band hebben met een andere culturele achtergrond. In het publieke debat wordt bicultureel soms gebruikt als alternatief voor begrippen zoals migratieachtergrond of het inmiddels grotendeels verlaten begrip allochtoon. Bij het begrip bicultureel ligt doorgaans meer nadruk op culturele identiteit en persoonlijke ervaring dan op statistische herkomst.
Etymologie Het woord bicultureel is een samenstelling van bi (twee) en cultureel. Volgens het Instituut voor de Nederlandse Taal (INT) kwam het woord in Nederland rond 2006 in gebruik. Het werd onder meer voorgesteld als alternatief voor termen als allochtoon en buitenlander.
Biculturele identiteit Een persoon kan als bicultureel worden beschouwd wanneer hij of zij in het dagelijks leven met twee culturele referentiekaders te maken heeft. Dit kan bijvoorbeeld voorkomen wanneer iemand zelf naar een ander land is gemigreerd, wanneer een of beide ouders uit een ander land afkomstig zijn of wanneer iemand langdurig in een andere culturele omgeving verblijft. Biculturele identiteit wordt vaak gedefinieerd als een identiteit die bestaat uit zowel een herkomstcultuur als een meerderheidscultuur van het land waarin iemand woont.
De mate waarin iemand zich met verschillende culturen identificeert, kan per persoon verschillen. Sommige mensen voelen zich sterk verbonden met beide culturen, terwijl anderen zich meer identificeren met een van beide.
Sommige onderzoekers beschrijven biculturele identiteit als een mengvorm van verschillende culturele referentiekaders. In plaats van volledig te assimileren in één cultuur, ontwikkelen veel mensen een identiteit waarin elementen van meerdere culturen worden gecombineerd. Deze identiteit kan worden opgevat als een nieuwe, hybride vorm die niet volledig samenvalt met een van beide oorspronkelijke culturele contexten.
Verschillen tussen Europa en de Verenigde Staten De manier waarop culturele en etnische identiteiten worden benoemd en geïnterpreteerd, verschilt tussen Europa en de Verenigde Staten (VS). In de VS wordt het begrip race (Nederlands: ras) relatief vaak gebruikt als sociale categorie in onderzoek, beleid en publieke discussies. Identiteiten worden er regelmatig aangeduid met zogenoemde hyphenated identities, zoals Afro-Amerikaans, Aziatisch-Amerikaans of Mexicaans-Amerikaans. Deze benamingen drukken een combinatie uit van nationale en etnische identiteit en zijn sterk verankerd in de Amerikaanse benadering van culturele diversiteit en multiculturalisme.
In veel Europese landen wordt het begrip ras daarentegen minder gebruikt in officiële statistiek en beleid. Dit hangt samen met de historische beladenheid van het concept, onder meer door racistische ideologieën en het gebruik van raciale classificaties in de twintigste eeuw, zoals in Nazi-Duitsland. In plaats daarvan wordt in veel Europese contexten vaker gesproken over herkomst of migratieachtergrond.
Onderzoekers hebben daarnaast verschillende manieren beschreven waarop mensen met meerdere culturele achtergronden hun identiteit vormgeven. Zo onderscheiden Ward et al. twee culturele identiteitsstijlen. Bij een hybride identiteitsstijl combineren individuen elementen uit verschillende culturen tot een nieuwe, persoonlijke identiteit. Bij een afwisselende identiteitsstijl (alternating identity style) brengen individuen afhankelijk van de sociale context verschillende culturele identiteiten naar voren.
Europese context In contexten waar meervoudige identiteiten minder expliciet worden benoemd in publieke classificaties, zoals in veel Europese landen, kan de bovengenoemde afwisselende vorm van identiteitsuiting vaker voorkomen.
Biculturele identiteit wordt in Europa vaak minder expliciet benoemd dan in de Verenigde Staten. Jongeren met een migratieachtergrond groeien in Europese samenlevingen vaak op met meerdere culturele referentiekaders, maar de maatschappelijke erkenning van gecombineerde identiteiten is minder sterk institutioneel verankerd dan in de Amerikaanse context. Hierdoor kan het voor sommige jongeren lastiger zijn om een identiteit te formuleren die zowel hun nationale als hun culturele achtergrond omvat.
In discussies over integratie wordt soms onderscheid gemaakt tussen zichtbare aspecten van integratie, zoals taalvaardigheid, werk en onderwijs, en minder zichtbare aspecten, zoals culturele identiteit en persoonlijke beleving. Sommige onderzoekers benadrukken dat deze culturele en psychologische dimensies een rol kunnen spelen in de manier waarop mensen hun plaats in een nieuwe samenleving ervaren.
Verschillende culturele normen en waarden Kinderen die opgroeien in een biculturele omgeving krijgen vaak te maken met verschillende normen en waarden uit beide culturen. Thuis kunnen andere tradities, talen of verwachtingen gelden dan op school of in de bredere samenleving. Een voorbeeld is het onderscheid tussen zogenaamde ik-culturen (individualisme) en wij-culturen (collectivisme). In een ik-cultuur ligt de nadruk op individuele autonomie en persoonlijke keuzes, terwijl in een wij-cultuur de groep, familie en sociale harmonie een grotere rol spelen. In sommige contexten kan binnen families meer nadruk liggen op afhankelijkheid en harmonie, terwijl in de bredere samenleving zelfstandigheid en assertiviteit worden verwacht.
Culturele verschillen kunnen ook invloed hebben op alledaagse communicatie en sociale interactie. Gedragingen die in de ene cultuur als respectvol worden gezien, kunnen in een andere context anders worden geïnterpreteerd, bijvoorbeeld het maken van oogcontact. In interculturele communicatie wordt daarom vaak benadrukt dat gedrag mede begrepen moet worden vanuit de culturele achtergrond van een individu.
Uitdagingen Mensen die opgroeien met meerdere culturele achtergronden kunnen zich soms tussen verschillende culturele referentiekaders bevinden. Hoewel zij vaak deelnemen aan de bredere samenleving, kunnen zij tegelijkertijd verbonden blijven met de cultuur van hun familie of herkomst. Dit kan leiden tot een complexe identiteitsvorming waarin meerdere culturele invloeden samenkomen.
Onderzoek wijst erop dat biculturele personen soms te maken krijgen met specifieke uitdagingen bij het combineren van verschillende culturele verwachtingen. Zo kan het ontwikkelen van een identiteit complexer zijn wanneer iemand zich moet bewegen tussen verschillende sociale normen. Sommige onderzoekers beschrijven het verschijnsel cultureel identiteitsconflict, waarbij individuen het gevoel hebben dat verwachtingen uit verschillende culturen niet met elkaar verenigbaar zijn. Dit wordt soms beschreven als het gevoel "tussen twee werelden" te staan wanneer normen en verwachtingen uit verschillende culturele contexten botsen. Sommige onderzoekers spreken van biculturele stress.
Ook het ervaren van discriminatie kan impact hebben op culturele identiteit. Volgens cijfers van het Centraal Bureau voor de Statistiek voelde meer dan 20 procent van de mensen met (ouders met) een herkomst buiten Nederland zich gediscrimineerd, tegen 8 procent van de mensen met een Nederlandse herkomst. In 2023 werd gevonden dat dit aandeel onder de tweede generatie met een herkomst buiten Europa hoger lag, rond een kwart.
Ook kan er druk bestaan om maatschappelijk succes te behalen, bijvoorbeeld door verwachtingen vanuit familie of door het gevoel zich extra te moeten bewijzen.
In sommige studies worden onder biculturele jongeren gemiddeld hogere niveaus van psychische problemen en lagere levenstevredenheid gevonden dan onder monoculturele leeftijdsgenoten.
Biculturele lhbt-personen Volgens sommige onderzoeken kan binnen bepaalde biculturele gemeenschappen seksuele en genderdiversiteit extra spanningen oproepen. Biculturele lhbt-personen kunnen bijvoorbeeld te maken krijgen met verwachtingen vanuit familie, religie of gemeenschap die botsen met hun seksuele oriëntatie of genderidentiteit. Onderzoek wijst erop dat zij zich soms in een specifieke positie bevinden doordat zij zowel te maken hebben met vraagstukken rond seksuele of genderidentiteit als met de ervaringen die samenhangen met een migratieachtergrond. In sommige gevallen kunnen zij bovendien met meerdere vormen van discriminatie of sociale druk te maken krijgen. Dit kan leiden tot een zogenoemde dubbele binding, waarbij iemand loyaliteit aan familie en gemeenschap wil behouden maar ook open wil zijn over de eigen identiteit. In sommige gevallen kan er angst voor afwijzing bestaan, bijvoorbeeld de vrees dat iemand (een deel van) de familie of het sociale netwerk zou kunnen verliezen.
Mogelijke voordelen Bicultureel opgroeien kan ook voordelen hebben. Veel biculturele personen groeien meertalig op en leren schakelen tussen verschillende talen en sociale contexten. Dat schakelen wordt ook codewisseling genoemd.
Onderzoek suggereert dat tweetaligheid voordelig kan zijn voor het executief functioneren. Het gaat dan bijvoorbeeld om het sneller wisselen tussen taken en het bekijken van problemen vanuit meerdere perspectieven. Daarnaast kan opgroeien met meerdere culturele referentiekaders bijdragen aan sociale flexibiliteit en een bredere blik op culturele verschillen.
Verschil met allochtoon Hoewel de termen in het Nederlandse publieke debat soms met elkaar in verband worden gebracht, verwijzen bicultureel en allochtoon naar verschillende concepten. Het begrip bicultureel verwijst naar culturele identiteit en persoonlijke ervaring, terwijl allochtoon een statistische categorie was die gebaseerd was op het geboorteland van personen en hun ouders.
De termen allochtoon en autochtoon werden in Nederland lange tijd gebruikt in statistiek en beleid, onder meer door het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) in publicaties over migratie en integratie. Daarbij werd iemand als allochtoon geclassificeerd wanneer ten minste een van de ouders in het buitenland was geboren. Deze categorie omvatte zowel de eerste generatie (personen die zelf in het buitenland zijn geboren) als de tweede generatie (personen die in Nederland zijn geboren met ten minste een in het buitenland geboren ouder).
Sinds 2016 gebruikt het CBS deze termen niet meer. In plaats daarvan wordt gesproken over personen met een Nederlandse achtergrond en personen met een migratieachtergrond. Deze terminologie werd gekozen in overleg met de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR). Volgens het CBS had het woord allochtoon voor een deel van de bevolking een negatieve betekenis gekregen, waardoor steeds meer organisaties en media het gebruik ervan vermeden.
De term bicultureel verwijst daarentegen naar de culturele ervaring van het leven met meerdere culturele achtergronden en is geen statistische categorie.
Zie ook Allochtoon Culturele assimilatie Culturele diversiteit Multiculturalisme Meertaligheid
Categorie:Sociologie Categorie:Persoon naar eigenschap Categorie:Cultuur Categorie:Migratie en Nederland Categorie:Identiteit