De Koninklijke Bibliotheek van Alexandrië was in haar glorietijd de grootste bibliotheek van het Middellandse Zeegebied. Zij werd aan het begin van de 3e eeuw v.Chr. opgericht in de hoofdstad Alexandrië van het Grieks-Egyptische Rijk door koning Ptolemaeus II Philadelphus. Egypte was in 333 v.Chr. veroverd door de Macedonische Grieken onder Alexander de Grote en vormde vanaf toen een kerngebied van de hellenistische wereld. Lange tijd was de bibliotheek het centrum van de westerse kennis in de klassieke oudheid.
Gebouw Ptolemeus' vader Ptolemaeus I Soter, een voormalige generaal van Alexander de Grote, had reeds een Mouseion,Het woord Mouseion is de oorsprong en het synoniem van het moderne museum. of tempel van de 'muzen', de godinnen van de wetenschappen en schone kunsten, opgericht Uwe Jochum.The Alexandrian Library and its Aftermath. gearchiveerd via Wayback Machine en Ptolemeus wilde deze uitbreiden met een bibliotheek die de meest complete van de hellenistische wereld moest worden. Als zodanig was de bibliotheek een prestigeobject om Ptolemeus' naburige diadochen, zijn Hellenistisch-Griekse collega-koningen in 'grandeur' te overtroeven.
Er zijn geen historische bronnen of afbeeldingen voorhanden die het gebouw beschrijven waarin de bibliotheek was gehuisvest. Toenmalige chroniqueurs vonden het overbodig een zo bekend bouwwerk te beschrijven. Na de verwoesting van de bibliotheek schreef Athenaeus van Naucratis: Waarom zou ik erover spreken, aangezien het in het geheugen van alle mensen staat gegrift? Niettemin kwam de 20e-eeuwse Italiaanse classicus Luciano Canfora na onderzoek van alle beschikbare bronnen tot de volgende suggestie. De bibliotheek als onderdeel van het Mouseion bestond uit een erg lange, hoge zaal of gang. De wanden waren voorzien van eindeloos lange bibliothekai, een begrip dat verwees naar de nissen waar boekrollen werden bewaard. Boven deze nis hing de volgende tekst: "De plaats voor genezing van de ziel". Aan de andere zijde van de bibliothekai bevond zich een aantal ruimtes ingericht als werkruimte, ontmoetingsplaats of om gemeenschappelijk maaltijden te gebruiken.
Bij archeologische opgravingen door een Pools-Egyptisch team in het brucheion, het koninklijke kwartier van het antieke Alexandrië waar de bibliotheek gevestigd was, zouden in 2004 restanten van collegezalen van het Mouseion zijn gevonden. Er zijn tot nu toe 15 ruimtes blootgelegd waar aan ongeveer 5.000 studenten onderdak kon worden geboden. The Sydney Morning Herald. World's oldest seat of learning found, 10 mei 2004. gearchiveerd op 24 september 2015.
Collectie De eerste bibliothecaris was Demetrios Phalerios, een student van Aristoteles. De boekencollectie van Aristoteles, die hij naar Alexandrië had meegenomen, werd het beginpunt van de nieuwe bibliotheek. De 'boekenliefde' van de opeenvolgende Ptolemaeën en hun bibliothecarissen ging zo ver dat iedere handelskaravaan en schip dat de stad aandeed op nog onbekende boeken werd doorzocht, die dan werden gevorderd. Deze werden aan de bibliotheek toegevoegd waarna de oorspronkelijke eigenaars kopieën kregen. Er is een anekdote dat Ptolemeus zijn kopieerders naar Athene stuurde om de originele boeken van de Griekse tragedieschrijvers, die daar nog steeds werden bewaard, over te schrijven. Nadat deze hun werk gedaan hadden en in Alexandrië waren teruggekomen, kwamen de Atheners erachter dat de bezoekers de originelen naar Egypte hadden meegenomen en ze de kopieën in Athene hadden laten liggen. De Atheners hebben voor zover bekend hun originelen nooit meer teruggekregen.
Naar alle windstreken, van Spanje tot India, werden opkopers gestuurd die moesten proberen zo veel mogelijk onbekende boeken te verwerven. Op het hoogtepunt in de 1e eeuw v.Chr. bevatte de bibliotheek tussen de 400.000 en 700.000 boekrollen. De bibliotheek lag tegen die tijd verspreid over verschillende gebouwen in de stad: behalve in het Mouseion was er een kleinere afdeling in het Serapeion en in het koninklijke paleis zelf.
De bibliotheek van Alexandrië was thematisch opgedeeld in gebieden die door de bibliothecarissen waren bedacht, maar ieder onderdeel op zich groeide gestaag uit tot een eigen bibliotheek. De bibliotheek stond zo model voor alle latere openbare bewaarplaatsen van boeken.
Bibliothecarissen De volgende lijst is gebaseerd op onder andere het werk van Johannes Tzetzes:Engelstalige Wikipedia. John Tzetzes 'Plautin Scholium' en de Oxyrhynchus papyri.Universiteit van Oxford. The Oxyrhynchus Papyri.
Demetrius van Phalerum – Deze richtte mede tussen 290 en 283 de Mouseion bibliotheek in. Zenodotus van Efese 285-270/260 – Alexander de Aetoliër werkte onder zijn supervisie aan de editie en rangschikking van tragedies, Lycrophon van Chalcidië aan de komedies. Callimachus 260-240 – Samensteller van de Pinakes, tabellen, van de Griekse auteurs in de bibliotheek. Het was de eerste onderwerpscatalogus in 120 papyrusrollen met een classificatie in de volgende hoofdrubrieken: retorica, recht, epiek, tragedies, komedies, lyriek, geschiedenis, filosofie, geneeskunde, wiskunde, natuurwetenschappen en overige. Apollonius Rhodius 240-230 Eratosthenes 235-204/195 Aristophanes van Byzantium 202/194-180 – Reviseerde de Pinakes en stelde als eerste een canon samen van Griekse schrijvers, de Alexandrijnse canon van auteurs die het waard waren om te worden gekopieerd Apollonius Eidographos 186-175 Aristarchos van Samothrace omstreeks 215-145 v.Chr. – na conflict uitgeweken naar Pergamon Kydas, de speerdragers 145-116 Onesander of Onosander van Paphos, of van Cyprus 100-89 Didymus Chalcenterus 63-10 Chaeremon van Alexandrië 1e eeuw na Christus Dionysius, zoon van Glaucus 100-120 Caius Julius Vasinus 120-130 Diophantus 3e eeuw Theon van Alexandrië 4e eeuw tot 391
Werking Internationaal studiecentrum thumb|300px|Deze inscriptie met betrekking tot Tiberius Claudius Balbillus van Rome (79 na Chr.) vermeldt "ALEXANDRINA BYBLIOTHECE" (achtste regel)
Door deze concentratie van informatie over allerlei wetenschappen en kennisgebieden trok de bibliotheek bewust studenten en geleerden aan uit de hele beschaafde wereld. De bibliotheek fungeerde niet alleen als de bewaarplaats van het collectieve geheugen maar werd uitgebouwd tot een heus studiecentrum. De Ptolemaeën nodigden daartoe vooraanstaande wetenschappers zoals Euclides en Archimedes uit om zich in Alexandrië te vestigen en te voorzien van een voorschot zonder tegenprestatie om van de bibliotheek gebruik te maken. Op deze wijze werden de teksten uit de boeken kritisch gelezen, synopsissen en compendia geschreven en doorgegeven aan nieuwe generaties. Dit was allemaal zo geregeld om het prestige van de koning nog meer te verhogen. Meer beroemde geleerden als Heron en Eratosthenes hebben aan het Mouseion gestudeerd.
Er zijn nog een paar indexen van de bibliotheek bewaard gebleven, zodat we weten wat er zoal voor boeken werden bewaard, maar ook wat er verloren is gegaan. Alle Griekse tragedie- en komedieschrijvers waren compleet aanwezig, evenals alle werken van de Griekse wetenschappers en filosofen. Er waren in de latere periode ook de vertalingen en originelen van alle Latijnse schrijvers aanwezig. Naast de Griekse literatuur die er werd bewerkt, werd er ook veel vertaald uit de omringende andere culturen. Zo weten we dat er een compleet overzicht was van de lange geschiedenis van Mesopotamië, natuurlijk de geschiedenis van Egypte, en ook van Carthago en Fenicië. Zelfs van het verre India had men een geschiedenis vanaf de vroegste tijden toen daar de Indusbeschaving tot bloei kwam. Er werden ook de religieuze geschriften van de bekende godsdiensten vertaald, zoals van het zoroastrisme, het nog jonge boeddhisme, het al oude hindoeïsme en ook werd er de Tenach in het Grieks vertaald, bekend geworden als de Septuagint.
Concurrentie uit Pergamon De koning van Pergamon werd afgunstig door de roem van Ptolemeus als 'cultuurbeschermer' en begon ook met de bouw van een grote bibliotheek. Ptolemeus verbood daarop de uitvoer van papyrus, dat waarop de boekrollen werden geschreven. Doordat Egypte het monopolie op de productie van papyrus had, was de koning van Pergamon gedwongen om een ander materiaal te zoeken voor zijn boeken. Dit werd het perkament, geprepareerd vel van runderen en schapen. Perkament is waarschijnlijk van Pergamon afgeleid. Alexandrië en Pergamon probeerden elkaar in de eerste eeuwen voor Christus steeds dwars te zitten om zelf het eerste bepaalde zeldzame geschriften in hun collectie te hebben.
Neergang en einde Bibliotheken waren altijd kwetsbaar voor brand en geweld, en de bibliotheek van Alexandrië was daarop geen uitzondering. Zoals niet duidelijk is hoe de bibliotheek eruitzag, weten wij evenmin iets zeker over de verdwijning ervan, en of die plotseling of geleidelijk verliep. Wat wel vaststaat, is dat het instandhouden van een bibliotheek van die omvang een enorme opgave was. In het mediterrane klimaat van Alexandrië gingen boekrollen niet veel langer mee dan een eeuw, waardoor alleen al het bewaren van het bestaande een onafgebroken investering in kopiisten en materiaal vergde.Roger S. Bagnall, "Alexandria: Library of Dreams" in: Proceedings of the American Philosophical Society, 2002, p. 358-360 Vanaf de Romeinse tijd ontbrak het simpelweg aan autoriteiten die de middelen daartoe leverden, toch zeker op de benodigde schaal. Hoewel er geen gebrek was aan dramatische gebeurtenissen in de geschiedenis van de bibliotheek, is het goed voor ogen te houden dat haar verdwijning onafwendbaar was eens de impuls erachter wegviel. Dit relativeert het belang van de destructieve krachten. Bagnall schreef: "Het is moeilijk slechteriken op te geven, maar het lijkt erop dat we moeten stoppen met zoeken naar individuen en kleine groepen om de schuld te geven."
De eerste vermeende verwoesting was door de brand die in 48 v.Chr. uitbrak bij het beleg van Alexandrië door Julius Caesar.Irena Vallejo. Papyrus. Een geschiedenis van de wereld in boeken, 2021. blz 267-268, De bibliotheek is volgens Plutarchus toen ook afgebrand, maar daar wordt aan getwijfeld omdat hij pas later met zijn bewering is gekomen en er maar weinig andere bronnen bekend voor zijn.Julius Caesar. Parallelle levens. 49 Alleen Seneca biedt enige steun door te spreken over 40.000 verbrande boekrollen.Seneca. De tranquillitate animi. 9.5 Daar wordt daarentegen van gedacht dat het vuur naar de havenpakhuizen is overgeslagen, zoals vermeld door Cassius Dio en Orosius: het zouden nog niet geloste aanwinsten zijn geweest of zelfs blanco papyrusrollen bedoeld voor export.
Als er al geschriften verloren waren gegaan, werd het door Marcus Antonius goedgemaakt door aan zijn geliefde Cleopatra de bibliotheek van Pergamon te schenken die inmiddels een indrukwekkend aantal van 200.000 boekrollen telde. Wat de inwoners van Pergamon daarvan vonden wordt niet vermeld. Doordat de dynastie van de Ptolemaeën met de dood van Cleopatra ophield te bestaan en Egypte bij het Romeinse Rijk omstreeks 30 v.Chr. werd ingelijfd, was de belangrijkste geldbron voor de bibliotheek verdwenen. De Romeinse gouverneurs die Egypte voortaan bestuurden waren over het algemeen niet geïnteresseerd in financiële steun voor de bibliotheek van de Ptolemaeën en lieten dit aan rijke bibliofielen over. Sommige keizers, zoals Augustus en Claudius, schijnen nog veel boeken en geld voor renovatie te hebben gegeven, maar dat waren uitzonderingen.