Lise Meitner (Wenen, 7 november 1878 – Cambridge, 27 oktober 1968) was een Oostenrijks-Zweedse natuurkundige die samen met Otto Hahn en Fritz Strassmann atoomkernsplijting ontdekte, het fundamenteel mechanisme verantwoordelijk voor kernenergie maar ook voor kernwapens. Ze wordt genoemd als typisch voorbeeld van een vrouw waarvan de uitzonderlijke wetenschappelijke prestaties bij toekenning van de Nobelprijs in de schaduw werden gezet van die van een mannelijke collega. Kort voor haar overlijden werd haar bijdrage alsnog formeel wetenschappelijk erkend met toekenning van de Amerikaanse Enrico Fermi Award in 1966.
Meitner werkte in Berlijn als wetenschappelijk onderzoeker bij de voorloper van het Max Planck Instituut. Ze werkte daar samen met Otto Hahn en assistent Fritz Strassmann in de onderzoeksgroep onder leiding van Hermann Emil Fischer. Hoofd van de onderzoeksgroep, Max Planck was van mening dat vrouwen geen hoger onderwijs zouden moeten volgen, maar onder de indruk van haar intelligentie liet hij haar in 1907 toe als assistente. Bij dit gerenommeerde wetenschappelijke instituut bestond een strikte rollenscheiding voor de geslachten, mannen kregen de goed betaalde wetenschappelijke posities en stonden aan het hoofd van een onderzoeksgroep, vrouwen werkten als secretaresse, ook al hadden ze dezelfde kwalificaties. Meitner werkte daarom aanvankelijk in het geheim, in een kelder, en onbezoldigd, als gast van een mannelijke wetenschappelijk onderzoeker.
Toen het Nazi-regime aan de macht kwam in Duitsland en later ook in Oostenrijk, werd het werken de Joodse Meitner onmogelijk gemaakt. Ze is met hulp van Nederlandse collega's gevlucht. Het vervolg van de samenwerking verliep daarna verder via intensief briefverkeer. Een paar maanden na Meitner's vlucht, op 17 december 1938, slaagden Hahn en Strassmann er in het Berlijnse laboratorium in, voor de eerste keer een atoomkern te splijten. Het experiment was vooraf in een geheime bijeenkomst in Kopenhagen met Meitner doorgesproken en volgens haar aanwijzingen doorgevoerd.
In januari 1939 leverde Meitner samen met Otto Frisch de eerste theoretische verklaring van de kernsplijting. Haar collega Otto Hahn kreeg in 1944 de Nobelprijs voor Scheikunde voor hun ontdekking. Het element meitnerium is naar Meitner vernoemd. Royal Society of Chemistry Chemistry in its element - meitnerium
Biografie Jeugd en opleiding Lise Meitner, geboortenaam Elise, Sime, Ruth Lewin: Lise Meitner: A Life in Physics, hoofdstuk 1. 1996 University of California, University of California Press. Gearchiveerd op 6 maart 2023. werd geboren in Wenen en was de derde van acht kinderen uit een liberaal-joods gezin. Ze groeide op in Leopoldstadt, het tweede district van Wenen, dat samen met Boedapest de hoofdstad van Oostenrijk-Hongarije vormde. In het geboorteregister van de Weense Joodse Gemeenschap staat 17 november 1878 als haar geboortedatum. Alle andere officiële bronnen geven 7 november 1878 aan, de datum die Lise Meitner ook zelf gebruikte. Haar vader, Philipp Meitner (1838-1910), was een van de eerste advocaten in Oostenrijk van Joodse afkomst. Haar moeder was Hedwig Meitner-Skovran (1850-1924). Lise kreeg geen joodse maar een seculiere, Sime, Ruth Lewin From exceptional prominence to prominent exception: Lise Meitner at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry, 2005, pp. 7-8. Gearchiveerd op 22 maart 2023. of volgens een andere bron een protestantse opvoeding. Ariadne: Lise Meitner Österreichische Nationalbibliothek, 28 april 2006 Later bekeerde ze zich tot het lutheranisme en liet ze zich dopen. Na een lagere school van vijf jaar ging ze naar een Weense Mädchen-Bürgerschule, een meisjesburgerschool. Het gymnasium dat voorbereidde op de universiteit was niet toegankelijk voor meisjes. Na de meisjesburgerschool werd haar opleiding als voltooid aangeduid ("vom weiteren Schulbesuch befreit"). De enige mogelijkheid voor vrouwen om verder te studeren was naar een privéschool gaan, de hohere Tochterschule, en een beroep als docent te kiezen in een beperkt aantal vakken. Voor een diploma als docent in de exacte wetenschappen was een universitaire opleiding nodig. Ze besloot daarom Frans te gaan studeren, maar had nooit echt passie voor dat vak. Na deze opleiding gaf ze een jaar lang Franse les op een middelbare school. Hiermee verdiende ze wat geld voor de gevorderde muzieklessen van haar zus Auguste (Gusti), die later concertpianiste werd, ook bekend onder haar huwelijksnaam Auguste Frisch.
miniatuur|links|Lise Meitner in Wenen, rond 1900
Promotie aan de Universiteit van Wenen De kans om een wetenschappelijke opleiding te volgen kreeg Meitner in 1897. In dat jaar werd de wet opgeheven die in het toenmalige Oostenrijk-Hongarije vrouwen verbood te studeren aan een universiteit, een verbod dat in die tijd wereldwijd in de meeste landen gebruikelijk was. Sime, Ruth Lewin From exceptional prominence to prominent exception: Lise Meitner at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry, 2005, pp. 5-6. Gearchiveerd op 22 maart 2023. Op advies van haar vader rondde ze eerst haar opleiding tot docent Frans af om ervan verzekerd te zijn dat ze in haar eigen levensonderhoud kon voorzien. Met hulp van een lokale privé-docent wist ze door hard werken de achtjarige opleiding van het Akademisches Gymnasium Wien ter voorbereiding op het universitaire toelatingsexamen in twee jaar af te ronden, samen met drie anderen, onder wie een dochter van Ludwig Boltzmann. In totaal hadden 14 meisjes dit geprobeerd. Ze gaf aan dat ze filosofie als realistische vervolgstudie zag. Jahresbericht Akademische Gymnasium Wien, Österreichische Nationalbibliothek, 1902.
Kort voor haar 23ste verjaardag ging ze als een van de weinige vrouwelijke studenten studeren aan de Universiteit van Wenen. In een lezing in 1963 vertelde Meitner hoe ongebruikelijk het was als vrouw colleges aan de universiteit te volgen. Geïnspireerd door hoogleraar Ludwig Boltzmann, een van de meest vooraanstaande natuurkundigen van dat moment, besloot Meitner zich na haar eerste jaar volledig op natuurkunde te richten. Boltzmann stimuleerde Meitner vanwege haar grote talent. Hij was getrouwd met de wis- en natuurkundelerares Henriette von Aigentler die met zeer veel moeite en met hulp van Boltzmann lessen op de universiteit had mogen volgen. Voor hem betekende vrouw zijn dus niet per se dat ze niet logisch kon denken, hetgeen bij andere wetenschappers lange tijd een gangbare gedachtegang was. Meitner promoveerde op 1 februari 1906 summa cum laude bij Franz Serafin Exner met een dissertatie over warmtegeleiding in niet-homogene media. Ze was hiermee de tweede vrouw die aan die universiteit promoveerde in de natuurkunde. Als vrouwelijke onderzoeker kreeg ze daarna nauwelijks werk. Uiteindelijk schreef ze Marie Curie aan, maar die bleek geen positie vrij te hebben voor Meitner.
Om geld te verdienen besloot ze weer Franse les te gaan geven op een middelbare school. Na de zelfmoord van Boltzmann werd ze de assistent van Stefan Meyer, die Boltzmanns werk waarnam. Ze werkte een jaar voor Meyer, waarin ze veel leerde over kernfysica. Ze publiceerde een aantal wetenschappelijke artikelen over radioactiviteit: "Über Absorption von α- und β-Strahlen" (Over de absorptie van alpha- en betastraling) en "Über die Zerstreuung von α-Strahlen" (Over de verstrooiing van alphastraling).
In Wenen leken er geen verdere carrièremogelijkheden te zijn en na een ontmoeting met de natuurkundige Max Planck, hoogleraar aan de Humboldtuniversiteit van Berlijn, besloot ze de mogelijkheden te beproeven om in Berlijn een positie te verwerven. Haar plan was om daar een of enkele semesters te blijven. Planck stond haar als tweede vrouw toe zijn colleges over theoretische fysica bij te wonen, die alleen voor mannelijke studenten toegankelijk waren. Deze uitzondering had ze te danken aan haar scherpe geest. De eerste vrouw die Planck had toegelaten was de eveneens briljante denker Elsa Neumann. Aan de universiteit in Berlijn maakte ze kennis met Otto Hahn. Het was het begin van een langdurige samenwerking.
Wetenschappelijke carrière alt=Lize Meitner en Otto Hahn in het laboratorium|miniatuur|Hahn en Meitner, Chemisches Institut der Universität Berlin, 1909 of 1912 miniatuur|Solvay Conferentie voor chemie en fysica 1933, met o.a. Curie miniatuur|Meitner met finalisten van een talentenjacht voor jonge wetenschappers, 1946 Het begin van de twintigste eeuw was de tijd van de grote ontdekkingen op het gebied van radioactiviteit. In de dertig jaar in Berlijn werkte Meitner intensief samen met Hahn, eerst bij het Chemisch Instituut van de Universiteit van Berlijn dat onder leiding stond van Emil Fischer en vanaf 1912 bij het pas opgerichte Kaiser-Wilhelm-Institut für Chemie (KWI) in Berlin-Dahlem. Sime, Ruth Lewin From exceptional prominence to prominent exception: Lise Meitner at the Kaiser Wilhelm Institute for Chemistry, 2005, pp. 9-11. Gearchiveerd op 22 maart 2023. Het werken in Berlijn was voor Meitner niet eenvoudig om de enkele reden dat ze van het vrouwelijk geslacht was. Ze kreeg geen normale wetenschappelijke positie en men had de constructie opgezet haar als "gast" van Hahn, zonder salaris, te laten werken in een tot laboratorium omgebouwd deel van de kelder van het Chemisch Instituut, mits ze nooit de hoger gelegen etages van het gebouw betrad. Om van een toilet gebruik te kunnen maken moest ze naar een nabijgelegen café gaan. Ze leefde in deze periode van een toelage van haar ouders.
Hahn en Meitner waren leeftijdsgenoten en vulden elkaar goed aan: terwijl Hahn meer intuïtief werkte, was Meitner de analyticus van de twee. Hun laboratorium in de kelder van het Chemisch Instituut raakte snel radioactief en de partners hadden vaak last van duizeligheid en misselijkheid. Een jaar later werden ook vrouwen toegelaten tot de universiteit en mocht Meitner vrijelijk het gebouw betreden.
In 1913 kreeg Meitner een vaste positie bij het mede door Emil Fischer nieuw opgerichte Kaiser-Wilhelm-Institut. Dezelfde Fischer die haar in 1907 slechts als gast tolereerde, steunde haar steeds meer, totdat ze in 1916 hetzelfde loon als Hahn betaald kreeg. In 1914 kreeg ze een aanbod uit Praag, een lage academische positie met vooruitzicht op een betere betrekking, waardoor ze in Berlijn een positie met meer prestige kreeg, en een verdubbeld salaris.
Ze onderbrak haar werkzaamheden in 1915 om tijdens de Eerste Wereldoorlog te werken als verpleegster en röntgentechnicus in het Oostenrijkse leger en diende aan het Poolse en Italiaanse front. In 1916 keerde ze terug naar Berlijn. Otto Hahn diende tijdens de hele oorlog als soldaat en was slechts af en toe aan het werk in het laboratorium.
In 1918 wisten Hahn en Meitner als eersten een isotoop met een lange halfwaardetijd van het chemische element protactinium () te isoleren en in 1921 het isotoop uraan-234 () als vervalproduct van . Hoewel Lise Meitner bijna al het werk had gedaan voor de ontdekking van , werd Hahn de eerste auteur genoemd van het artikel dat ze erover publiceerden; het leek of hij haar als assistent beschouwde. Voor deze ontdekking werd ze in 1924 onderscheiden met een zilveren Leibniz-medaille van de Pruisische Academie van Wetenschappen. Ook kreeg Meitner in 1917 haar eigen afdeling in het Kaiser-Wilhelm-Institut, de Physikalisch-radioaktive Abteilung, en mocht ze zelf haar personeelsbeleid en financiën regelen. Hiermee verdiende ze ook genoeg om haar studentenkamer te verlaten en een huis voor zichzelf te betrekken. Hoewel ze nu haar eigen afdeling had, bleef ze haar dagelijks contact met Hahn onderhouden.
Hoogleraarschap miniatuur|Lise Meitner en Otto Hahn in hun laboratorium in het Kaiser-Wilhelm Institut für Chemie, Berlijn, 1913. Ze heeft een rekenliniaal in de hand.