miniatuur|Scheepvaart bij Dordrecht in de 17e eeuw
Dordrecht () is met inwoners () de vijfde gemeente van de Nederlandse provincie Zuid-Holland. Dordrecht maakt deel uit van de grootstedelijke agglomeratie Drechtsteden die ongeveer 300.000 inwoners telt. De stad ligt op de plaats waar de Merwede zich splitst in de Noord en de Oude Maas. De gemeente Dordrecht omvat het gehele Eiland van Dordrecht. De bewoners van Dordrecht noemen hun stad veelal Dordt.
Dordrecht is de oudste stad van Holland en kent een lange geschiedenis. Dordrecht werd voor het eerst bij naam vermeld in een tekst uit de twaalfde eeuw, toen de nederzetting nog werd aangeduid als Thuredrech. Al vóór 1200 kreeg Dordrecht stadsrechten die in 1205 werden aangevuld en in 1220 door graaf Willem I met belangrijke artikelen werden uitgebreid. Door zijn gunstige ligging in de Rijn-Maas-Scheldedelta ontwikkelde de stad zich tot een strategische handelsstad en stapelplaats en was het tot in de 15e eeuw de grootste, rijkste en belangrijkste stad van Holland. Er vond een levendige handel plaats in onder meer hout, graan, wol en wijn, met regio's als het Duitse Rijnland, Brabant, Vlaanderen en Engeland.
De historische binnenstad van Dordrecht heeft een grotendeels middeleeuwse stedenbouwkundige structuur behouden en bezit een rijke verzameling laatmiddeleeuwse gebouwen en bouwhistorische resten. Deze omvatten zowel religieuze gebouwen, zoals de Grote Kerk, de Nieuwkerk en delen van het voormalige Augustijnenklooster, als civiele gebouwen en woonhuizen, waaronder het stadhuis (de voormalige Vlaamse Lakenhal), de Groothoofdspoort, het Huis Henegouwen, de Munt, de Gulden Os en 't Zeepaert. Ook achter latere gevels zijn op veel plaatsen middeleeuwse bouwmuren, kelders, houtconstructies, balklagen en kappen bewaard gebleven. Zo vormen de middeleeuwse bebouwing en de latere bouwlagen samen een gelaagd historisch stadsbeeld.
Tegen het einde van de middeleeuwen verloor Dordrecht zijn positie als voornaamste handelsstad van Holland aan andere opkomende steden. De stad bleef echter ook daarna een belangrijke en welvarende handels- en nijverheidsstad. De goed bewaarde 17e- en 18e-eeuwse huizen en gebouwen, aangevuld met bebouwing uit de 19e eeuw, getuigen van de verdere ontwikkeling en welvaart van Dordrecht in de daaropvolgende eeuwen.
Dordrecht kent meer dan 900 rijksmonumenten en zo'n 1000 gemeentelijke monumenten en twee beschermde stadsgezichten: de binnenstad en de 19e-eeuwse schil. Langs de oude binnenstadhavens staan historische koopmanshuizen. Bijzonder zijn de circa vijftig huizen met Dordtse gevel, een eigen geveltype dat in de 16e eeuw werd ontwikkeld als meesterproef van het metselaarsgilde. Het in de twintigste eeuw ontworpen Statenplein is het commerciële middelpunt van de stad. Dordrecht beschikt daarnaast over drie politiebureaus, twee brandweerkazernes, een ziekenhuis (Albert Schweitzer Ziekenhuis) en een gevangenis (Gevangenis Dordrecht).
Geschiedenis
De stad ontstond rond het jaar 1000 als nederzetting bestaande uit een aantal buurtjes aan de rivier de Thuredrith in een klei-op-veengebied tussen de Merwede en de Maas. De Thuredrith was een verbinding tussen de rivier de Dubbel en de Merwede. Thuredrith is via Durthric in de loop der tijd veranderd in Dordrecht. De oudste vermelding van de stad dateert van rond 1120 toen in de Annalen van Egmond het sneuvelen van Graaf Dirk IV in 1049 'in Dordrecht' (apud Thuredrech) werd beschreven.
De Hollandse graaf Willem I bevestigde in 1220 de stadsrechten van Dordrecht, nadat rond 1195 en 1205 al eerdere keuren waren gegeven. De van oudsher concurrerende stad Geertruidenberg, die in 1213 marktrechten en wat andere vrijheden van de Hollandse graaf had gekregen, is dus ondanks claims van de Brabanders later stad geworden dan Dordrecht. (2020) De oudste stad van Holland. Opkomst en verval van Holland 1000-1421. Utrecht: Uitgeverij Omniboek. . Gearchiveerd op 27 maart 2023. Door haar strategische ligging en het verkrijgen van stapelrecht in 1299 en 1355 ontwikkelde de stad zich tot een belangrijke stapelplaats. Dordrecht verhandelde vooral wijn, hout en graan. In 1283 werd de Munt van Holland er gevestigd. Rond 1400 had de stad ruim 8000 inwoners, waarmee het de grootste en belangrijkste stad van het Graafschap Holland was.
In 1421 en 1424 kwam Dordrecht ten gevolge van de Sint-Elisabethsvloeden, waarbij grote delen van het achterland (Grote Waard) voorgoed verdronken, op een eiland te liggen. Later werd dit via inpoldering uitgebreid tot het huidige Eiland van Dordrecht, maar een groot stuk van het oostelijke deel van de Grote Waard, de Biesbos, is nooit meer ingepolderd en is een beschermd natuurgebied.
160px|thumb|left|de Synode van Dordrecht (1618-1619) In 1572 kwam te Dordrecht de Eerste Vrije Statenvergadering bijeen. Vertegenwoordigers van alle Hollandse steden erkenden stadhouder Willem I, prins van Oranje, en steunden met geld de opstand tegen de Spanjaarden. In 1618-1619 vond in Dordrecht, bolwerk van de reformatie, de Synode van Dordrecht plaats, waarbij de remonstranten tegenover de contraremonstranten stonden en waar het besluit viel tot de Bijbelvertaling die in 1637 de Statenbijbel zou opleveren, de eerste officiële vertaling in de Nederlandse taal.
Tijdens het Eerste Stadhouderloze Tijdperk (1650-1672) werd Johan de Witt, zoon van mr. Jacob de Witt, als raadspensionaris naar voren geschoven. Onder zijn leiding werd in 1654 vrede met Engeland gesloten waarbij de Akte van Seclusie werd opgenomen. Deze akte moest voorkomen dat de zoon van Willem II stadhouder zou worden. Op 20 augustus 1672 echter werden Johan en zijn broer Cornelis de Witt in Den Haag gelyncht. Willem III, verdacht van het complot, werd datzelfde jaar stadhouder.
thumb|De Wijnstraat in 1745, door Aart Schouman Dordrecht voerde een scherp anti-stadhouderlijke koers. Op 26 juli 1783 werd het exercitiegenootschap 'De Vrijheid' opgericht. De Patriotten wilden de oude vrijheid heroveren op de Oranjes. Nederland was immers al ruim tweehonderd jaar een republiek, erfopvolging hoorde daar niet in thuis. Al snel volgden meerdere steden. Stadhouder Willem V vluchtte uit Holland. Op 18 september 1787 echter capituleerde Dordrecht voor de troepen van de Pruisische koning Frederik Willem, de zwager van Willem V. De Oranjerestauratie werd met kracht ingezet en de democratische beweging weggevaagd. Willem V werd in zijn positie hersteld. In 1815 nam zijn zoon Willem I, voorheen Willem VI, de titel Koning der Nederlanden aan.
Vanaf de 18e eeuw werd Dordrecht binnen Holland overschaduwd door Rotterdam.
Door de eeuwen heen heeft Dordrecht een sleutelpositie ingenomen bij de verdediging van Holland, tot ver in de 20e eeuw was Dordrecht ook garnizoensstad. In de Benthienkazerne aan de Buiten Walevest langs de Oude Maas waren pontonniers gestationeerd. Tijdens de mobilisatie van augustus 1939 werden er ook infanteristen en artilleristen naar Dordrecht gestuurd om het eiland te verdedigen.
Gedurende de Tweede Wereldoorlog was Dordrecht meermaals een middelpunt van de oorlog. Na een verassingsaanval van de Duitsers met parachutisten in mei 1940 en een snelle inname van de Moerdijkbruggen op 10 mei, kwamen ook de bruggen bij Dordrecht en Zwijndrecht vrijwel direct in Duitse handen. Vervolgens brandde de strijd om het Eiland van Dordrecht los, waarbij ruim 200 Nederlandse militairen omkwamen. In Dordrecht zelf werd tussen 10 en 13 mei zwaar gevochten tussen Nederlandse en Duitse strijdkrachten om bezit van de stad. Luitenant-kolonel Josephus Adrianus Mussert gaf leiding aan de verdediging van Dordrecht; Jo Mussert was een broer van de NSB-leider Anton Mussert. Een Nederlands bataljon, dat eerst bij het Hollandsch Diep gelegerd was, trok op 10 mei op om de stad te ontzetten nadat de Duitsers succesvol innamen. Zij werden echter in de schemering van 11 mei verrast door Duitse militairen, die vanuit beide kanten van de weg het vuur openden. Uiteindelijk wisten de Duitse soldaten de commandant succesvol in de val te lokken en zich over te geven, waardoor het bataljon gedwongen was te vluchten naar het zuiden. De enig overgebleven compagniecommandant vormde hierop een nieuwe afdeling en kreeg de order om het veer over de kil te bezetten, maar tijdens het organiseren van deze verdediging ontstond een vuurgevecht tussen zijn afdeling en de Duitsers. De commandant sneuvelde als gevolg en de afdeling was hiermede buiten gevecht gesteld.
Een paar dagen braken op 13 mei zware straatgevechten uit tegen Duitse tanks in de stad, die de Duitsers een tiental tanks kostten maar uiteindelijk wonnen. De Duitse tanks trokken zich na de overwinning bij Dordrecht terug en trokken vervolgens op naar Rotterdam. Toen het Nederlandse leger de strijd tegen de Duitsers opgaf en zich uit de stad terugtrok, vertrok de luitenant-kolonel op 14 mei 1940 naar Papendrecht. Hier kwam Mussert te staan tegenover luitenant Kruithof die Mussert verdacht van hoogverraad. Mussert weigerde zich over te geven en werd door Kruithof neergeschoten. Als gevolg hiervan overleed hij enkele uren later. Tijdens de winter van 1944-1945 lag de grens tussen bevrijd en bezet gebied tussen Dordrecht en het Hollandsch Diep. De Jodenvervolging in Dordrecht leidde tot 255 deportaties (met name naar Auschwitz en Sobibór). Veel Joodse inwoners werden opgepakt tijdens de grote razzia in november 1942. Van de gedeporteerden kwamen slechts 5 Joodse inwoners terug.
In 1970 werden de gemeente Dubbeldam (destijds ongeveer 10.000 inwoners) en het zuidelijke deel van de gemeente Sliedrecht bij de gemeente Dordrecht gevoegd, waardoor de gemeente het gehele Eiland van Dordrecht ging omvatten.
Geografie thumb|Drie-rivierenpunt met Dordrecht (rechts) vanuit de lucht. Ten noorden van de rivier ligt Papendrecht, ten westen Zwijndrecht.
Topografie en landschap thumb|Topografisch kaartbeeld van Dordrecht (stad) e.o., dec. 2014. Klik op de kaart voor een vergroting. De stad Dordrecht ligt in het zuiden van Zuid-Holland op het Eiland van Dordrecht, een gebied met een oppervlakte van ongeveer 9.000 haRaamplan Eiland van Dordrecht, Gebiedscommissie Eiland van Dordrecht, december 2006 dat in de huidige vorm is ontstaan door de Sint-Elisabethsvloed in 1421. Het gebied valt sinds de annexatie van de voormalige gemeente Dubbeldam in 1970 geheel binnen de grenzen van de gemeente, die een totale oppervlakte heeft van 99,45 km².
Bij het oude centrum van Dordrecht komen drie rivieren samen: de Beneden-Merwede, de Noord en de Oude Maas. Dit drierivierenpunt is het drukst bevaren waterknooppunt van Europa.Winters in Dordrecht, Stadsleven Het Eiland van Dordrecht wordt omringd door verschillende grote waterwegen: naast de Beneden-Merwede en de Oude Maas zijn dat de Nieuwe Merwede, Hollands Diep en Dordtsche Kil.
Het water in Dordrecht ligt over het algemeen iets onder NAP, bijvoorbeeld −1,50 meter.Peil, NAP, maaiveld en dergelijke, BelangenVereniging FunderingsProblematiek, 6 mei 2001 Het hoogste natuurlijke punt van het Eiland van Dordrecht is de Kop van de Oude Wiel met een hoogte van 2,60 meter boven NAP.
Natuur Ten oosten van de stad ligt de Sliedrechtse Biesbosch, ten zuiden de Dordtse Biesbosch. Deze nog steeds op het Eiland van Dordrecht gelegen gebieden vormen samen de Hollandse Biesbosch, één natuur- en recreatiegebied. Via het pontje tussen de Kop van het Land en Werkendam is de rest van het Nationaal Park De Biesbosch toegankelijk. In de Hollandse Biesbosch bevindt zich het Biesboschcentrum Dordrecht van Natuur- en Recreatieschap De Hollandse Biesbosch.
Stadsindeling De bebouwde kom van Dordrecht is opgedeeld in 13 wijken:Wijkindeling volgens de gemeente Dordrecht. Het CBS houdt een andere, uitgebreidere indeling aan. Voorheen was de 19e-eeuwse schil bijvoorbeeld een aparte wijk