Een bijnaam is een niet-officiële naam van een persoon, een groep van personen of een zaak, die ook buiten de directbetrokkenen bekend is. Een bijnaam kan voor de drager zowel een positieve als een negatieve connotatie hebben. Als het negatief is, wordt de bijnaam een spotnaam genoemd. De bijnaam wordt dan al snel ervaren als een scheldwoord. De naam kan vervolgens toch een eigen leven gaan leiden en dan weer gezien worden als een min of meer eervolle geuzennaam. Als de bijnaam positief is, wordt het een koosnaam.
Personen Het gebruik van bijnamen voor personen is oud. Zo voegden de Romeinen standaard de bijnaam (cognomen) toe aan hun naam. Ook de Grieken waren bekend met bijnamen:
Antisthenes: Haplokuõn, "pure en simpele hond"
In sommige plaatsen waar vroeger meerdere mensen bekend waren onder dezelfde achternaam en/of voornaam was het gebruikelijk onderscheid te maken door gebruik van een bijnaam. Hierdoor waren mensen soms bekender onder hun bijnaam dan onder hun werkelijke naam. Bijnamen moesten onderscheid maken tussen de personen en mogelijke verwarring opheffen. Zo woonden er in het Nederlandse Volendam veel mensen met de achternaam "Zwarthoed", oorspronkelijk een bijnaam verwijzend naar de klederdracht. Om onderscheid te maken tussen de mensen met de naam "Zwarthoed" werden persoonsgebonden bijnamen gegeven, zoals Doede, Prop en Jent.
Daarnaast kan een bijnaam een belangrijk onderdeel zijn van de groepscultuur; zonder bijnaam hoort iemand er niet bij. Binnen de studentenclub Reuzegom werden bijvoorbeeld leden onderling met hun bijnamen aangesproken, zoals Zaadje, Janker, Rafik, Strontvlieg, Rustdag, etc. Deze bijnamen werden in de zaak-Sanda Dia zelfs in de media gebruikt. Vaak zijn bijnamen dan ook alleen bekend binnen de leden van een lokale gemeenschap en voor mensen buiten de groep moeilijk te leren.
De bijnamen kunnen op verschillende wijzen ontstaan. Vaak verwezen bijnamen naar het werk of beroep van de man of vrouw, maar ook wel naar fysieke eigenaardigheden, kwalen, gebreken of afwijkingen, uitspraken, gedragingen en/of kleding.Meijer, T., C. v.d. Niet (2005). Noordwijkers Van Aai Toekie tot Dirk de Zoute. Ook voorvallen of gelijkenissen met bekende personen kunnen een aanleiding zijn. Bijnamen kunnen stigmatiserend zijn en de betreffende persoon kwetsen. Ook kan er onderscheid zijn op basis van geslacht. Hetzelfde ten opzichte van de norm afwijkende gedrag kan bij een man leiden tot een positief geladen bijnaam, bij een vrouw tot een negatief geladen bijnaam.
Ten slotte kan een bijnaam worden overgeërfd en generaties lang blijven bestaan. Daarbij gaf de bijnaam soms een onderlinge betrekking weer. De persoon met de bijnaam stond in een bepaalde relatie tot iemand anders, vaak een familierelatie. Op deze manier ontstonden familienamen zoals Neef, Neefjes, Oom of Oomen, Zoon, Vader, Kozijn (naar het Franse woord voor neef, Cousin), Jongkind, Peetoom, Bruigom. Ook ontstonden op deze manier namen als Dirkzwager (de zwager van Dirk), Keesom (de oom van Kees), Koorneef (neef van Kornelis).
Er bestaat met name binnen heemkundekringen veel belangstelling voor de bijnamen die in dorpen en steden gebruikt worden en werden. Regelmatig verschijnen er boeken waarin alle bekende bijnamen van een stad of dorp worden beschreven (bijvoorbeeld Eelde,Schaafsma, C. (2002). Gij kent mij: ik ben de Bulgaar. Servo Uitgeverij en D.T.P. Noordwijk, Utrecht,Deweekkrant.nl Utrechtse bijnamen door Evert van der Zouw. Rijnsburg en Sliedrecht). Soms heeft een dorp een monument gewijd aan bijnamen.
Gebouwen thumb|De “Kolenkit” in Amsterdam Veel gebouwen (of onderdelen van gebouwen) hebben in de volksmond een bijnaam, vaak ontleend aan de vorm. Sommige bijnamen zijn dermate ingeburgerd dat ze bijna de gewone standaardbenaming zijn geworden. De Inktpot, aan het Moreelsepark in Utrecht, thans hoofdkantoor van Prorail De Puntzak, het nieuwe station Rotterdam Centraal De Mijter, het nieuwe kerkgebouw van de Gereformeerde Gemeente te Gouda Het Ding, een kunstwerk bij de Bijenkorf in Rotterdam op het terrein van de Universiteit Twente Het Cult, Cultureel Centrum "De Zwaan" in Berkenwoude De Hunkerbunker, naam voor diverse vrijgezellenflats, onder andere in Katwijk, Leiden en Hilversum, ook veel gebruikt voor de zusterhuizen bij ziekenhuizen en verzorgtehuizen, waar verpleegsters een kamer hadden Jezus de Waaghals, Heilig Hartbeeld op de torenspits van de Augustijnen- of Paterskerk in Eindhoven De Kuip, het Stadion Feijenoord De Kolenkit, de Opstandingskerk in Amsterdam, naar de vorm van de toren De Locomotief, een kantoorgebouw in Hengelo, waarvan het gebogen dak aan een stoomlocomotief doet denken d'Olle Grieze, (de Oude Grijze), de Martinitoren te Groningen Het Maupoleum (1971-1994), een (thans gesloopt) gebouw (het Burgemeester Tellegenhuis) aan de Jodenbreestraat in Amsterdam. Het IJspaleis, het nieuwe (vierde) stadhuis van Den Haag Sclessin, het voetbalstadion in Luik, het Stade Maurice Dufrasne Fenixstadion, het voetbalstadion in Genk, de Cristal Arena De Glasbak, of de Snoepdoos, het gebouw van het Nederlands Instituut voor Beeld en Geluid te Hilversum De Apenrots, bijnaam van het Hoofdkantoor Gasunie in Groningen het ministerie van Buitenlandse Zaken in Den Haag De Peperbus, bijnaam van een kleine wachttoren van het type erkertoren of arkel, restant van de voormalige stadsomwalling aan de Isabellakaai in de stad Gent de kerktoren van de Sint-Gertrudiskerk in Bergen op Zoom een laatgotische toren in Zwolle behorende bij de Basiliek van Onze-Lieve-Vrouw-Tenhemelopneming een gebouw op het Media Park in Hilversum, thans ontvangstzaal van NPO Een vrijstaand zuilvormig bouwwerk in de publieke ruimte waarop affiches kunnen worden aangebracht. De Fluitketel, station Blaak, Rotterdam De Rode Olifant, kantoorgebouw bij het Malieveld aan de Zuid-Hollandlaan in Benoordenhout in Den Haag
Vorsten thumb|Jan metten Lippen Ook veel vorsten, zoals koningen, keizers, zeehelden, kregen een bijnaam. Soms zijn ze onder de bijnaam beter bekend dan onder het volgnummer. Bijvoorbeeld: Nederlandse bijnaamBijnaam in andere taalEigenlijke naamVerklaring Koning-ridder koning-soldaat Albert I van België Alexander de GroteAlexander III van MacedoniëHij had een groot rijk Catharina de GroteCatharina II van Rusland Constantijn de GroteFlavius Valerius Aurelius ConstantinusRomeins keizerMaria de BloedigeBloody MaryMaria I van Engeland The Virgin Queen Elizabeth I van Engeland Ze was niet getrouwd Filips de GoedeFilips III van Bourgondië Filips de Schone le BelFilips IV van Frankrijk Filips de Schone le BeauFilips I van Castilië Filips de Stoutele HardiFilips II hertog van Bourgondië der keerlen god graaf Floris V van Holland Winterkoning Frederik V van de PaltsRegeerde maar een paar maanden, in de winter CaligulaGaius Caesar Augustus Germanicus Godfried met de Bultle Bossu Godfried III van Lotharingen Herodes de Grote Herodes I Ivan de Verschrikkelijke Ivan IV van Rusland Jan de Blinde l'AveugleJan van Luxemburgook Jan van Bohemen Jan metten Lippen Jan II van Glymes Nine days queenJane GreyZe trad na negen dagen af Jan zonder Landlackland sans terreAls jongste zoon kreeg hij geen erfdeel op het continent Johanna de Waanzinnigela LocaJohanna van Castilië Keizer-koster keizer Jozef II Karel de GroteCharlemagneKarel IWas groot voor die tijd Karel de Kale Karel II Karel de Stoutele Hardi le Téméraire Knoet de GroteKnoet II Lodewijk de HeiligeSaint-LouisLodewijk IX van FrankrijkWerd na zijn dood heilig verklaard Lodewijk het KindWerd 18 jaar oud Lodewijk de Luiele Fainéant Lodewijk V van West-Francië Lodewijk de Mooril Moro Ludovico Sforza Konijn van Holland de Lamme Koning Lodewijk de Goede Lodewijk Napoleon van HollandHij sprak "koning" uit als "konijn" Lodewijk de Stamelaarle BègueLodewijk II van West-Francië Lodewijk de Vromele Pieux ZonnekoningRoi-soleil Lodewijk XIV van Frankrijk Sprookjeskoning Lodewijk II van BeierenLeefde in een sprookjeswereld Pacal de GroteK'inich Janaab' PakalPeter de GrotePeter I van Rusland Richard LeeuwenhartCœur de lionRichard I van Engeland Willem de RijkeWillem I van Nassau-Dillenburg Willem de Zwijger Willem van Oranje Koning-stadhouder Willem III van Oranje Koning van Engeland en stadhouder van de Nederlanden Koopman-koning Willem I der Nederlanden
Sporters In de huidige tijd krijgen voetballers soms een bijnaam, zoals Dennis the Menace (Dennis Bergkamp), Zoef de Haas (Bent Schmidt Hansen).
Plaatsen thumb|Brugge is het “Venetië van het noorden”
Landen
Het Land van de Rijzende Zon voor Japan Het Beloofde Land of Het Heilige Land voor Palestina Het Rijk waar de zon nooit ondergaat voor diverse rijken Het Rijk van het Midden voor China. In het Mandarijn is dit de officiele naam van het land Albion voor de Britse Eilanden Het Land van de Onbegrensde Mogelijkheden voor de Verenigde Staten Limbabwe voor Limburg De Graafschap voor de Achterhoek Mofrika voor Duitsland, afgeleid van de scheldnaam "mof" voor Duitser en waarschijnlijk een samentrekking van deze scheldnaam met Afrika. De term is derhalve beledigend.
Steden Alkmaar, Kaasstad Amsterdam, Mokum en Venetië van het noorden Breda, Het Haagje van het Zuiden Deventer, Moskou aan de IJssel, vanwege het linkse stemgedrag van de inwoners Eindhoven, Lichtstad Giethoorn, Venetië van het noorden Groningen, Stad (zonder lidwoord). De term de stad wordt vaak gebruikt voor de dichtstbijzijnde stad in een regio Den Haag, de Residentie en De weduwe van Indië Leiden, Sleutelstad Nijmegen, Keizerstad en Keizer Karelstad Rotterdam, Rotjeknor Schoonhoven, Zilverstad Utrecht, Domstad Veendam, Parkstad
Buiten Nederland Aken, Domstad Antwerpen, De Koekestad Brugge, Venetië van het noorden Keulen, Domstad Londen, Honderd keer Stadskanaal Luxemburg, Luxemboring, onder expats die klagen dat er niets te beleven valt. Parijs, Lichtstad
Wijken en buurten Betondorp voor Tuindorp Watergraafsmeer in Amsterdam Goudkust voor een gegoede buurt Het Rooie Dorp voor een tuindorp, vaak met rode dakpannen, vaak tevens een arbeidersbuurt
Straten
Chop-chop Square voor het Deeraplein in Riyad, Saoedi-Arabië, vanwege de publieke executies die er plaatsvinden; Las Vegas Strip of de Strip voor (een deel van) Las Vegas Boulevard; Needlestraße voor Niddastraße in Frankfurt am Main, vanwege de gedoogzone voor drugsgebruik in deze straat.
Inwoners van bepaalde plaatsen Typische bijnamen voor inwoners van Nederlandse en Belgische plaatsen en gemeenten worden locofaulismen genoemd en zijn vaak gebaseerd op een gebeurtenis uit het verleden, waarvan men het belachelijke wil benadrukken. Ook het wapen van een stad, de plaatselijke handel of industrie, grondgesteldheid, vooronderstelde eigenschappen of plaatselijke lekkernijen kunnen hebben geleid tot een bijnaam.Nederlandsche volkskunde (2 delen), Jos Schrijnen Dbnl.org
Bijvoorbeeld: Antwerpen, Sinjoor Groningen, Stadjer Gent, Stroppendragers
Provincies Brabo voor een inwoner van of geborene in Noord-Brabant Limbo of limlander voor een inwoner van of geborene in Limburg
Arresten Onder juristen is het gebruik om opmerkelijke arresten een bijnaam te geven, zoals het open deurtjes-arrest, het Bosman-arrest of het spaghetti-arrest.
Zie ook Lijst van bijnamen van bekende personen (die geen sportfiguur of politicus zijn) Lijst van darters voor bijnamen van darters Lijst van locofaulismen Lijst van bijnamen van de politie Lijst van pseudoniemen Lijst van bijnamen van spoorlijnen in Nederland Lijst van bijnamen in de sport (uitgezonderd het voetbal en de dartsport) Lijst van bijnamen van steden Lijst van bijnamen van nationale voetbalelftallen