Helmonds (Helmonds: Hèllemonds) is een stadsdialect (spreektaal), gesproken in de Oost-Brabantse stad Helmond (ca. 90.000 inwoners). Het is een van de excentrieke dialecten van Brabant, naast het Wolluks (Waalwijk) en het Linds (Heeze-Leende).
Het Helmonds kenmerkt zich door felle, schelle en harde klanken gecombineerd met het uitrekken van klinkers. Opvallend is dat veel woorden die in het Standaardnederlands beginnen met sch- in het Helmonds met sk- worden uitgesproken, en omgekeerd wordt Standaardnederlands sk- (of sc-) in het Helmonds sch-. Het Helmonds kent, net als veel Zuid-Nederlandse dialecten, een drieledig genussysteem met afzonderlijke lidwoorden voor mannelijke, vrouwelijke en onzijdige woorden, waar het Standaardnederlands in de gesproken taal nog maar twee onderscheidt. Ook de werkwoordsvervoeging wijkt af van het Standaardnederlands. Het paradigma van lopen luidt in het Helmonds: ik lauwp, gai lopt, hai lupt, waai loawpen, hullie loawpen.Wim Daniëls (m.m.v. Frans van Lieshout en Sjef Warmerdam), Het Helmonds Woordenboek, 's-Hertogenbosch: Heinen, 2006 (ISBN 9086800041); latere edities Eindhoven: Kuux Media, 2009 en 2011. Het persoonlijk voornaamwoord van de tweede persoon is gai; de derde persoon meervoud is hullie.
Taalwetenschappers van de Universiteit van Nijmegen rekenen het Helmonds tot de Brabantse dialectengroep, maar plaatsen de kanttekening dat er ook Limburgse invloeden in hoorbaar zijn. Tevens zijn er hoorbare overeenkomsten met het zuid Gelderse en noord-Limburgse Kleverlands. Dit zou te verklaren zijn door de topografische ligging van de stad, door de ligging aan de rand van natuurgebied De Peel, dat Brabant én Limburg overlapt. Het Helmonds wijkt duidelijk af van de dialecten van omliggende kernen als Aarle-Rixtel, Mierlo, Bakel, Gemert en Geldrop."Helmonds dialect: Hellemonds", Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland. Ook binnen de stad bestond variatie: volgens taalkundige Wim Daniëls vormde de Zuid-Willemsvaart lange tijd een natuurlijke grens tussen stadsdelen, waardoor aan het dialect te horen was van welke kant van het kanaal een spreker afkomstig was.
Het Helmonds wordt vaak gezien als de taal van het volk. Hoewel de autochtone Helmondse bevolking het dialect nog spreekt (met name de ouderen), zal het dialect meer en meer verdwijnen. Door technologische industrie komen steeds meer mensen van buitenaf in de stad wonen, hetgeen onvermijdelijk zijn effect zal hebben. Toch wordt er in Helmond nog redelijk veel dialect gesproken.
Documentatie en behoud In de naoorlogse periode zijn diverse boeken verschenen in het Helmonds dialect. Een eerste publicist was de Helmonder Bert van der Horst met onder meer ''De hemel hier al verdiend" (1965) en " Kie dor zit n kat in d'n torre " (1975). Verder zijn hier te noemen Jan Zeeuwen en Piet de Wilde. In 2010 verscheen van Frank van Lieshout een boek over de geschiedenis van het kaarsenfabriekje van Helmond, getiteld: 't Karsefebriekse.
Over het Helmonds is onder meer Het Helmonds Woordenboek verschenen, oorspronkelijke editie 2006, 1e herziene editie 2009, geschreven door Wim Daniëls dat diverse drukken beleefde. Het boek kwam tot stand met medewerking van Frans van Lieshout en Sjef Warmerdam en hanteert een spelling waarin de uitspraak doorklinkt. Laatst verschenen editie: 2011.
Verder verscheen in de serie Brabants Handwoordebuukske van Jos Swanenberg een editie voor Helmond en de Peel (2011).
De lokale omroep van Helmond, Dit is Helmond (voorheen Omroep Helmond), besteedt op de radio nog steeds aandacht aan het stadsdialect. Zo brengt het radioprogramma Studio Teun wekelijks het onderdeel 'Helemaal Helmond', waarin de presentatoren Helmondse zinnen en woorden behandelen. Voorheen bracht het radioprogramma Teun en Rutger elke vrijdagavond een vergelijkbare rubriek.
In Helmond is ook een club actief die zich inzet voor het behoud van het Helmonds: Haw ut Hellemonds. Dit is Helmonds voor 'Behoudt de Helmondse taal'. Het culturele seizoen in Helmond wordt elk jaar geopend met het Hellemonds Diktee, dat gehouden werd in theater 't Speelhuis (de tweede zaterdag van september). Dit is een dictee in de Helmondse taal. Op sociale media worden Helmondse uitspraken gedeeld.
Carnavalsvereniging De Keiebijters organiseert jaarlijks op de vrijdag voor carnaval de zogeheten keiologische hogeskool, waarbij deelnemers een bewijs van erremoei behalen en iemand "promoveert" op een proefschrift in het dialect."Helmonds dialect: Hellemonds", Kenniscentrum Immaterieel Erfgoed Nederland. Hier verdedigde bijvoorbeeld in 2002 Lex Coolen zijn pruufskrift D'n Helmonder kweèkt zoas ie sprèkt.
Omdat het Helmonds een uitgesproken spreektaal is, richt recentere documentatie zich op geluidsopnamen: de website De Taal van Helmond legt het dialect vast met opnamen van moedertaalsprekers, vanuit de gedachte dat woordenlijsten alleen de uitspraak niet bewaren.De Taal van Helmond.
Woordenschat Naast klankverschillen kent het Helmonds een eigen woordenschat. Voorbeelden zijn foetse (vangen) en sep (drop).Wim Daniëls, Het Helmonds Woordenboek, uitgeversinformatie. Het tussenwerpsel wonnie (nietwaar) geldt als een van de meest herkenbare Helmondse woorden. Karakteristieke klankcombinaties komen terug in woorden als hoijs (huis) en skoewn (schoen).Enkele voorbeelden van typisch Helmondse woorden en klanken:
NederlandsHellemondsaardappel(en)èrpelademojjemafkijkenbliekeboos/kwaadkôhbroekbôksnaastneffebroodmikbroodbeleg (vlees)gesneejedrop / dropjesep / sepkedooddôhgroengruungrootgrauwthuishoijshun/henhulliekindkiendjekinderenkeinderkruisbessenkroezelejammerseundjezelfoewaigejulliegalliemanmensmelkrommemij (bezittelijk)meen of minnemoemuugmooiskôn/schonmorgenmèregepannenkoekstreufprecies hetzelfdekrek inderpindaollienutjeportemonnee knipbeursschaarskeijrschoenskoewnschuw; onbetrouwbaarskáwscooterschoeterslaanjenze/slonhij/zij slaat hemhaai/zaai slotumklaarverrigstamppotpetazzietuinhofuienjuinvaatdoekjeskôttelsletvangenfoetsevoetenvuutvrouwtjeweefkezakdoektèsnuzzikzak (tas, broek-)tèszozouwedaar heb ik geen zin indè zuuk ik nieTellen:eeninnetweetweijedriedriej (uitrekken)vierviejervijfveijf (uitrekken, maar ook: vaaf-un-zuvventig)zeszeszevenzeuve (uitrekken)achtaachtnegennegetientiejntwaalftwèllufvijftigvaaijftig
Categorie:Cultuur in Helmond Categorie:Brabants dialect Categorie:Nederlands stadsdialect