Gaanderen (Achterhoeks: Gaander) is een dorp in de gemeente Doetinchem, in het oosten van de Nederlandse provincie Gelderland. Het dorp ligt aan de Oude IJssel tussen Doetinchem en Terborg en telt ongeveer 5.700 inwoners. Gaanderen kreeg zijn karakter door de ijzerindustrie die zich vanaf het einde van de zeventiende eeuw ontwikkelde rond het lokale ijzeroer in de bodem; de eerste hoogovengieterij van Nederland, de Rekhemse IJzermolen, werd hier in 1689 gesticht. Tot 1920 maakte het dorp deel uit van de gemeente Ambt-Doetinchem, waarvan het de hoofdkern was.
Naam Gaanderen werd voor het eerst vermeld omstreeks 1200 als de Gernere. De naam wordt afgeleid van de Oudgermaanse woorden gér (spits, pijlvormig) en laar (open plek of heuvelrij), en betekent dus zoveel als spits toelopende heuvelrij of spitse zandrug. De naam verwijst naar de twee rijen rivierduinen die het oude landschap domineerden en op sommige plekken twintig tot vijfentwintig meter boven de omgeving uitstaken. In het streekdialect wordt het dorp Gaander genoemd. Met carnaval voert Gaanderen de naam Bultendarp, een verwijzing naar dezelfde zandruggen.
Geschiedenis Vroege geschiedenis en klooster Bethlehem Het gebied van het huidige Gaanderen kent bewoningssporen vanaf de prehistorie. In de Romeinse tijd waren er minstens vijf nederzettingen, onder meer op het Hessenveld en in het centrum. Uit opgravingen zijn vondsten bekend zoals een bronzen beiteltje uit de bronstijd, gevonden bij De Wrange.
In 1179 of 1180 werd ten noorden van het huidige dorp het augustijnenklooster Bethlehem gesticht, gelegen tussen de Kerkstraat en de Kloosterlaan, vlakbij de huidige herberg Het Onland. Het klooster speelde gedurende vier eeuwen een belangrijke rol in de regio en gaf zijn naam aan de Bielheimerbeek (Bielheim is een verbastering van Bethlehem). Tijdens de Tachtigjarige Oorlog werd het klooster in 1579 verwoest; de stenen werden later gebruikt voor het herstel van de stadsmuren van Doetinchem.
IJzerindustrie (1689–1977) De aanwezigheid van ijzeroer in de bodem en van voldoende water- en houtskoolvoorraden maakte Gaanderen tot een van de eerste industrielocaties in Nederland. In 1689 stichtte de Rotterdamse koopman Josias Olmius aan de Bielheimerbeek de Rekhemse IJzermolen, algemeen beschouwd als de eerste vroeg-industriële hoogovengieterij op Nederlandse bodem. Hier werden kanonskogels, mortierbommen, handgranaten en huishoudelijk gietwerk vervaardigd. In 1794 werd de molen verplaatst naar Laag-Keppel, waar zij voortbestond als Keppelsche IJzergieterij; het Gaanderense nevenbedrijf werd omstreeks 1809 gesloten.
In 1821 werd op de grens met Terborg, aan de Akkermansbeek, de ijzergieterij Vulcaansoord opgericht. Onder leiding van B.A. Reigers, die ook bezittingen had in Ulft, groeide het bedrijf uit tot de grootste werkgever van het dorp en gaf het werk aan honderden Gaanderenaren. Vulcaansoord ging in 1977 door mismanagement failliet.
In de twintigste eeuw vestigde zich nog meer metaalindustrie in het dorp. In 1920 werd de emailleerfabriek Neerlandia opgericht, waaruit in 1931 de fabriek Pelgrim voortkwam, een producent van kachels, fornuizen en later keukenapparatuur. In 1986 werd Pelgrim overgenomen door ATAG en de productie verhuisde rond 2000 naar Duiven — een aderlating voor de werkgelegenheid in Gaanderen. Andere metaalbedrijven waren Ferro Techniek (een emailleerfabriek) en Senten (kleine metaalwarenfabriek). Op het terrein van de voormalige Pelgrimfabriek, in het hart van het dorp, verrees in 2014 het woonzorgcomplex De Pelgrim.
Bestuurlijke ontwikkeling Tot in de Franse tijd viel Gaanderen onder het Ambt Doetinchem; samen met de buurtschappen IJzevoorde, Oosselt, Langerak en Dichteren vormde het de gemeente Ambt-Doetinchem. In de Franse tijd werd Ambt-Doetinchem bij Hummelo gevoegd; in 1825 werd het weer zelfstandig. Het gemeentehuis stond aan de Varsseveldseweg, vlak bij de stad Doetinchem, maar verschillende burgemeesters woonden in Gaanderen, onder meer op Huis Rekhem. In 1920 werd Ambt-Doetinchem samengevoegd met de stad Doetinchem.
Stedenbouwkundige opbouw Gaanderen kent een tweedeling. De oude dorpskern (Oud-Gaanderen of Gaanderen-Noord) ontstond in de tweede helft van de negentiende eeuw rond de Sint-Martinuskerk aan de Kerkstraat. Met de aanleg van de spoorlijn Winterswijk - Zevenaar in 1885 en de groei van de ijzerindustrie ontwikkelde zich in de eerste helft van de twintigste eeuw een tweede dorpskern (Nieuw-Gaanderen of Gaanderen-Zuid) ten zuiden van het spoor. De spoorlijn werd door de plaatselijke bevolking lange tijd ervaren als een sociale en culturele scheidslijn, een onderscheid dat in de eenentwintigste eeuw aan betekenis heeft verloren. De Hoofdstraat verbindt de twee delen van het dorp. De buurtschap Langerak, oorspronkelijk een agrarische nederzetting, ontwikkelde zich door de bouw van arbeiderswoningen voor Vulcaansoord tot een lintdorp.
Religie Gaanderen telde drie kerkgebouwen, waarvan er één nog als kerk in gebruik is.
De Sint-Martinuskerk aan de Kerkstraat werd in 1914 ingewijd als opvolger van een waterstaatskerk uit 1854. De toren, een ontwerp van Gerard te Riele, werd in 1893–1894 gebouwd en kwam bij de nieuwbouw te staan. Het neogotische schip is van H. Hoogenkamp en telde oorspronkelijk 670 zitplaatsen. De drie gebrandschilderde ramen in het priesterkoor dateren van 1925. Door de groei van het aantal parochianen werd in 1952 een tweede parochie opgericht, de Sint-Augustinus, die in 2017 aan de eredienst werd onttrokken; haar Elberts-orgel uit 1964 werd in 2016 overgebracht naar de Martinuskerk. Naar verwachting wordt ook de Martinuskerk in 2026 of 2027 aan de eredienst onttrokken; een lokale stichting werkt aan een herbestemming als ontmoetingsplek.
De protestante Witte Kerk aan de Hoofdstraat, in 1913 in gebruik genomen, is sinds 2008 een gemeentelijk monument. In 2014 werd het gebouw verkocht en verbouwd tot woonzorgvoorziening voor jongvolwassenen onder de naam De Vlinder.
Landschap en natuur Gaanderen ligt op de overgang van rivierduinen naar het stroomgebied van de Oude IJssel. Door en langs het dorp lopen twee beken, de Akkermansbeek en de Bielheimerbeek, die beide uitmonden in de Oude IJssel. De huidige loop van de Bielheimerbeek is in de loop der eeuwen verlegd; het oorspronkelijke smalle stroompje ligt nog circa tweehonderd meter ten westen van de huidige bedding. De rivierduinen die het dorp doorsnijden — De Pol en de Doorninksbulten — zijn aan het einde van de laatste ijstijd ontstaan en gelden landschappelijk als de meest karakteristieke elementen van Gaanderen. Direct ten noorden van het dorp ligt het natuurgebied Slangenburg en de Wrange; ten zuiden het Natuurpark Akkermansbeek, dat met inzet van bewoners tussen Gaanderen en Terborg tot stand kwam.
Verkeer Gaanderen ligt aan de provinciale weg N317 (Doetinchem - Terborg). Het dorp had tussen 1927 en 1934 een eigen halte aan de spoorlijn Winterswijk - Zevenaar; pas op 10 december 2006 kreeg Gaanderen opnieuw een treinstation, Station Gaanderen, dat door Arriva wordt bediend.
Cultuur en verenigingsleven Gaanderen heeft een rijk verenigingsleven, waarbinnen de muziekverenigingen een opvallend grote rol spelen. Het Symfonisch Blaasorkest Gaanderen (voorheen Harmonie Gaanderen), het Gaanderens Mannenkoor, het koor Liberate en de regionaal bekende Musical Producties Gelderland zijn alle in het dorp gevestigd. Op sportgebied bestaan onder meer de voetbalvereniging VVG'25 Gaanderen, Volleybalvereniging Volga, tafeltennisvereniging Odion en badmintonvereniging Poona. Het kermisweekend, georganiseerd door schuttersgilde Sint Martinus, geldt als het belangrijkste jaarlijkse evenement. Aan het begin van het recreatiegebied De Wrange ligt herberg-restaurant Het Onland, dat als toeristisch overstappunt ook startpunt is van het regionale wandelnetwerk.
Bekende Gaanderenaren Ronald Cornelissen (geboren te Gaanderen), priester en sinds 2024 bisschop van Groningen-Leeuwarden. Fred Diks (1955, geboren te Gaanderen), kinderboekenschrijver, vooral bekend van de Koen Kampioen-serie. Frans Roes (1902–1974, geboren te Gaanderen), streektaalschrijver, publiceerde onder het pseudoniem Herman van Velzen tientallen jaren wekelijks dialectverhalen in De Graafschapbode; bedenker van het personage Aornt Peppelenkamp. Bram Som (1980, opgegroeid te Gaanderen), atleet, Europees kampioen 800 meter in 2006 en Nederlands recordhouder op die afstand.
Zie ook Rekhemse IJzermolen Vulcaansoord Pelgrim (bedrijf) Bielheimerbeek Bethlehem (Doetinchem) Achterhoekse ijzerindustrie
Externe links Gaanderen.nu — dorpswebsite Geschiedenis van Gaanderen (Open Monumentendag Doetinchem)
Noten
Categorie:Geografie van Doetinchem Categorie:Plaats in Gelderland