Zuid-Tirol (Duits en Ladinisch: Südtirol; Italiaans: Alto Adige of Bolzano, informeel Sudtirolo) is de noordelijkste autonome provincie van Italië, onderdeel van de autonome regio Trentino-Zuid-Tirol. De provincie telt ca. 532.000 inwoners (2019) op een oppervlakte van 7400 km². De provinciale hoofdstad is Bolzano (Duits: Bozen; Ladinisch: Bulsan).
Zuid-Tirol is drietalig: zowel het Duits, het Italiaans als het Ladinisch, een nauw aan het Reto-Romaans verwante Romaanse taal, heeft een officiële status. Ruim 62% van de bevolking is Duitstalig, 23% spreekt Italiaans en 4% van de bevolking, voornamelijk wonend in de Gherdëinavallei en het Val Badia, spreekt Ladinisch. Deze Ladijnen genieten dezelfde rechten als de Duitstaligen. Iets meer dan 10% van de bevolking heeft een andere moedertaal dan de drie voornoemde talen.
Zuid-Tirol maakt deel uit van de Euregio Tirol-Zuid-Tirol-Trentino. In wezen beslaat deze het oppervlak van het historische kroonland Tirol van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie, waarvan het zuidelijke deel in 1919 door Italië geannexeerd werd.
Benamingen van het landsdeel De officiële naam van de provincie luidt Autonome Provincie Bozen-Zuid-Tirol (Duits: Autonome Provinz Bozen-Südtirol; Italiaans: Provincia autonoma di Bolzano-Alto Adige; Ladinisch: Provinzia Autonòma de Balsan-Südtirol of Provinzia Autonòma de Bulsan-Südtirol). De officiële afkorting voor de provincie is BZ, afgeleid van Bozen of Bolzano.
De Duitstaligen noemen de provincie doorgaans verkort Südtirol en verwijzen ernaar als een Land (zoals de deelstaten in Duitsland of Oostenrijk) in plaats van een Provinz.
De Italiaanse benaming voor Zuid-Tirol is Alto Adige ('Boven-Adige', in het Duits vertaald als Oberetschland). Deze naam ontstond naar het voorbeeld van de Franse departementen en verwijst naar de rivier Adige (Duits: Etsch) die hier ontspringt. Soms wordt ook Sudtirolo, gebaseerd op de Duitse naam, gebruikt. In het dagelijkse leven wordt Zuid-Tirol door sommige Italiaanstaligen Bolzano (provincia di Bolzano) genoemd.
Geografie thumb|Locatie thumb|Landschap in de provincie thumb|Uitzicht vanop de Plattkofel thumb|De Rosengarten vanop z'n eigen flank thumb|Massief op de Rosengarten thumb|Similaun thumb|De Reschensee thumb|Bolzano
Het gebied is net als het Oostenrijkse Tirol uitermate bergachtig, namelijk gelegen in de Dolomieten. De voornaamste rivieren zijn de Etsch (Adige) en de Eisack (Isarco). De belangrijkste steden in de provincie zijn behalve de hoofdstad: Meran (Merano), de bisschopstad Brixen (Bressanone), Sterzing (Vipiteno) en Bruneck (Brunico). De, qua oppervlakte, grootste gemeente van Zuid-Tirol is Sarntal, met een oppervlakte van 302,5 km².
Ligging Zuid-Tirol grenst aan de Italiaanse provincies Trente (waarmee het de regio Trentino-Zuid-Tirol vormt), Sondrio (regio Lombardije) en Belluno (regio Veneto). Tevens grenst Zuid-Tirol aan de Oostenrijkse deelstaten Tirol (zowel het noordelijk als oostelijk deel) en het Zwitserse kanton Graubünden.
Reliëf In Zuid-Tirol liggen de zuidelijke Alpen, of, zoals ook wel genoemd, de Dolomieten, de Italiaanse uitlopers van de Alpen. De hoogste bergen liggen voornamelijk rondom, op of aan de grenzen van Zuid-Tirol en vormen zo een natuurlijke scheiding tot Noord-Tirol.
Gebergtes, massieven en formaties Alpen Ampezzaanse Dolomieten Dolomieten Drei Zinnen (Tre Cime di Lavaredo) Karnische Alpen Langkofelgroep Latemargroep Ortlermassief Ötztaler Alpen Palagroep Plateau Überetsch Rosengartenmassief Sarntaler Alpen Schlernmassief Sextener Dolomieten Sellamassief Stubaier Alpen Vajolet-Türme Zillertaler Alpen
Bergtoppen Het hoogste Zuid-Tiroolse punt is de Ortler (Ortles).
Allerkleinste Zinne (Torre Minor) - Annakogel - Birkenkofel - Boéseekofel - Boéspitze (Piz Boe) - Delagoturm - Dreischusterspitze - Fensterlesturm - Fünffingerspitze - Geißkogel - Glockenkarkopf (Vetta d'Italia) - Grohmannspitze - Grosse Zinne (Cima Grande) - Hintere Schwärze (Cima Nera) - Hochwilde (Altissima) - Hohe Gaisl (Croda Rossa Cadini) - Grosser Löffler - Hinterer Kitzkogel - Im Hinteren Eis (Punta della Vedretta) - Innerkoflerturm - Kalvarienberg - Kesselkogel (Catinaccio d'Antermoia) - Kleine Zinne (Piccola Cima) - Kleinste Zinne (Cima Piccolissima di Lavaredo) - Königspitze - Kronplatz - Langkofel (Sasso Lungo) - Langkofeleck - Langkofelkarspitze - Latemar - Laurinswand - Masaré - Monte Cristallo - Monte Fernazza - Monte Piana - Nordgipfel - Pareispitze (Col Becchei) - Pisciadu - Plattkofel (Sasso Piatto) - Plose - Punta di Frida - Schlern (Monte Sciliar) - Ortler (Ortles) - Rosengarten (Catinaccio) - Rotwand - Sass de Mesdi - Sass Pordoi - Scheiblehnkogel - Schmieder - Schrakogel - Schwarzwandspitze - Sella (Sella) - Sellatürme - Similaun - Sonklarspitze - Stabelerturm - Südgipfel - Teufelswand - Thurwieserspitze - Trafoier Eiswand - Tscheiner-Spitze - Vajolet-Hauptturm - Vajolet-Nordturm - Vajolet-Ostturm - Weißkugel (Palla Bianca) - Westliche Zinne (Cima Ovest) - Wilden Freiger - Wilden Pfaff - Winklerturm - Zahnkofel - Zaingger Berg (Pala di Santa)
Valleien Eggental (Val d'Ega) Etschtal: Passeiertal (Val Passiria) Eisacktal (Valle Isarco): Gherdëina (Gröden/Grödnertal, Val Gardena) Pustertal (Val Pusteria): Val Badia (Gadertal) Vinschgau (Val Venosta)
Rivieren Etsch (Adige) Drau (Drava) Eisack (Isarco) Rienz (Rienza) Schnalser Bach (Rio Senales) Talfer (Talvera)
Meren Bodenalm (Lago dei Piani) Haidersee Kalterer See (Lago di Caldaro) Karersee (Lago di Carezza) Montiggler Seen Mühlwalder See Pragser Wildsee (Lago di Braies) Reschensee (Lago di Resia) Vernagt-Stausee (Lago di Vernago)
Hooggelegen bergweiden Seiser Alm (Alpe di Siusi)
Districtsgemeenschappen en gemeenten De 116 gemeenten van Zuid-Tirol zijn gegroepeerd in acht districtsgemeenschappen (Duits: Bezirksgemeinschaft; Italiaans: comunità comprensoriale; Ladinisch: cumunità raion of comunitè comprensoriala); de gemeente Bolzano is ook een district. De districten coördineren de culturele, sociale, economische en ecologische ontwikkeling van de deelnemende gemeenten. Zij hebben ook sociale en ecologische verantwoordelijkheden.
Districtsgemeenschappen (31 december 2008) 400px|right|Districtsgemeenschappen van Zuid-Tirol Bezirksgemeinschaft/Comunità comprensoriale Hoofdstad Oppervlakte Bevolking Bozen/Bolzano Bozen/Bolzano 52 km² 101.919 Burggrafenamt/Burgraviato Meran/Merano 1.101 km² 96.291 Überetsch-Unterland/Olttradige-Bassa Atesina Neumarkt/Egna 424 km² 70.714 Salten-Schlern/Salto-Sciliar Bozen/Bolzano 1.037 km² 47.797 Eisacktal/Valle Isarco Brixen/Bressanone 624 km² 49.404 Pustertal/Val Pusteria Bruneck/Brunico 2.071 km² 78.391Vinschgau/Val Venosta Schlanders/Silandro 1.442 km² 35.347Wipptal/Alta Valle Isarco Sterzing/Vipiteno 650 km² 18.994
Grootste gemeenten (31 december 2008) Hier worden de grootste gemeenten genoemd. Een complete lijst met gemeenten bevindt zich onderaan het artikel. thumb|Meran thumb|Eppan thumb|Astfeld (Sarntal) DuitsItaliaansBevolkingBozenBolzano101.919MeranMerano37.253BrixenBressanone20.360LeifersLaives16.722BruneckBrunico15.170Eppan an der WeinstraßeAppiano sulla Strada del Vino13.892LanaLana10.985Kaltern an der WeinstraßeCaldaro sulla strada del vino7.558RittenRenon7.430SarntalSarentino6.863KastelruthCastelrotto6.442SterzingVipiteno6.203SchlandersSilandro5.931AhrntalValle Aurina5.831NaturnsNaturno5.419Sand in TaufersCampo Tures5.166LatschLaces5.145KlausenChiusa5.098MalsMalles5.046NeumarktEgna4.821AlgundLagundo4.650Sankt Ulrich in GrödenOrtisei4.597RatschingsRacines4.311TerlanTerlano4.100
Geschiedenis De Romeinen bezetten het gebied bezuiden de Brennerpas in 59 v.C. en sindsdien richtten zij een bestuur in volgens hun recht. De Keltische bevolking romaniseerde in de loop der eeuwen totdat rond 700 n.C. de Germaanse stam van de Bajuvaren (Beieren) het gezag overnam en zij de oorspronkelijke inwoners gingen domineren. Verschillende graafschappen ontstonden waarvan het graafschap Tirol het voornaamste werd. Zuid-Tirol was sinds de 8e eeuw, Trentino sinds 1027 deel van het hertogdom Beieren. In 1363 kwamen beide gebieden onder het huis Habsburg en sindsdien behoorden ze tot Oostenrijk. Bij de volkstelling van 1910 sprak nog geen 3% van de bevolking van Zuid-Tirol Italiaans, terwijl Trentino daarentegen zeer overwegend Italiaanstalig was. Als beloning voor de steun aan de Entente in de Eerste Wereldoorlog werden beide gebieden aan Italië toegewezen, waarmee een lang gekoesterde nationalistische droom werd verwezenlijkt. Na de Oostenrijks-Hongaarse nederlaag werden de provincie Trentino en het zuiden van de provincie Tirol in 1919 geannexeerd tot aan de 'natuurlijke geografische grens', waarmee de bergkam van Brenner werd bedoeld. Een en ander was al eerder vastgelegd in het (geheime) Pact van Londen (1915). Aan het nieuw opgerichte Joegoslavië werd toen om dezelfde redenen de Oostenrijkse regio Julisch Venetië, waarvan Istrië deel uitmaakte, aan Italië beloofd. De natuurlijke grens waarover werd gesproken was de waterscheiding van de Alpen. Het stroomgebied van de Etsch (Adige) met al zijn zijrivieren zou bij Italië gevoegd worden. Het stroomgebied van de Inn met haar zijrivieren zou bij Oostenrijk blijven. Volgens de bepalingen in het Verdrag van Saint-Germain in 1919 werd dit plan doorgevoerd. Hierdoor kwam, na het trekken van bovengenoemde grens, een grote Duitstalige bevolking ineens in Italië te wonen.
Onder het fascistische bewind van Mussolini voerde Italië een onderdrukkende italianiseringspolitiek om het gebied volledig te assimileren. Vanaf 1923 werd het Duits uit het openbare leven verbannen en Duitse plaatsnamen werden vervangen door Italiaanse. De naam Tirol werd verboden en vervangen door Alto Adige. Ook werd een begin gemaakt met het italianiseren van de Duitse achternamen, waarbij zelfs op grafstenen de inschriften veranderd werden. Tevens kwam er een grootschalige immigratie op gang van Italianen uit andere gebieden naar met name de steden, om de oorspronkelijke bevolking in aantal te overtreffen. Het was de hoop van de Zuid-Tirolers dat Adolf Hitler met de annexatie van Oostenrijk ook Zuid-Tirol zou terugeisen onder het motto Heim ins Reich, zoals ook met het Sudetenland zou gebeuren. Machtspolitiek woog in dit geval echter zwaarder dan nationale idealen, want als dank voor de Italiaanse steun bij de annexatie van Oostenrijk (maart 1938, "Duce, das werde ich Ihnen nie vergessen"), sloten Hitler en Mussolini een akkoord waarbij de Zuid-Tirolers voor de keuze werden geplaatst om de Duitse nationaliteit te bevestigen en dan als consequentie te emigreren naar het Duitse Rijk (Option), of zich volledig bereid te verklaren om als Italianen te assimileren en afstand te doen van alle culturele rechten. Onder deze druk koos 86% voor vertrek. Uiteindelijk vertrokken ca. 75.000 mensen naar gebieden in Duitsland en Oostenrijk. Verdere emigratie werd door het oorlogsverloop opgehouden. Degenen die vertrokken waren, mochten na 1945 niet terugkeren, totdat internationale druk Italië dwong onder bepaalde omstandigheden remigratie toe te staan. Ongeveer een derde van hen maakte daarvan gebruik.