thumb|Connexxion bus 3492 van het VDL type Citea CLE 137.360 op 3 januari 2011 te Station Zaandam.
Dit artikel, genaamd Concessie Zaanstreek, gaat over de voorwaarden die de Zaanstreek heeft gesteld aan openbaarvervoerbedrijven die de regio willen bedienen.
Het concessiegebied Zaanstreek omvat het busvervoer de volgende dorpen/steden: Assendelft Koog aan de Zaan Krommenie Westknollendam Westzaan Wormerveer Zaandam (Stadsdienst) Zaandijk Oostzaan
Daarnaast zijn er uitlopers naar Beverwijk, Wormer en Amsterdam.
Nederland is opgedeeld in concessiegebieden voor het openbaar vervoer. In deze gebieden wordt het openbaar vervoer uitgevoerd door de vervoerder die het aantrekkelijkste bod heeft gedaan op basis van het Programma van Eisen, dat wordt opgesteld door de opdrachtgever. Dit kan zijn een gemeente, een stadsregio of een provincie. In de Zaanstreek is de Vervoerregio Amsterdam de opdrachtgever. De Vervoerregio Amsterdam is ook opdrachtgever van de concessiegebieden Waterland, Amsterdam en Amstelland-Meerlanden.
Het programma van eisen In het Programma van Eisen (PvE) staan de minimale en wenselijke eisen die de opdrachtgever stelt aan de concessie. En waar de uitvoerder zich dus aan zal moeten houden. Eventueel zijn uitbreidingen op initiatief van de uitvoerder ook mogelijk. Hieronder wordt beschreven wat er globaal in het PvE van de Zaanstreek staat:
Doelen Er worden diverse doelen genoemd waar het openbaar vervoer aan moet voldoen: Het openbaar vervoer moet zo veel mogelijk wijken/dorpen ontsluiten, zodat bewoners deel kunnen nemen aan sociale en economische activiteiten. Op plaatsen waar de bereikbaarheid per auto onder druk staat moet het openbaar vervoer fungeren als alternatief De verhouding tussen kosten en opbrengsten dient te worden verbeterd. Ten opzichte van 2004 wordt het budget wat de vervoerder krijgt met 13% verlaagd. Het openbaar vervoer dient betaalbaar te zijn voor iedereen. De bussen dienen zo veel mogelijk toegankelijk te zijn voor iedereen. De bussen moeten net zo veilig zijn als iedere andere openbare plek.
Minimumeisen Onsluitingsfuncties Ontsluiting van woongebieden (meer dan 1000 inwoners conform het CBS/BDR-buurtcoderegister), werkgebieden (minimaal 2000 werknemers, de Achterluispolder), zorginstellingen (met gemiddeld meer dan 900 bezoekers per dag, ZMC - Zaans Medisch Centrum). Buurten met meer dan 4000 inwoners dienen tijdens de spits ontsloten te worden door reguliere bussen (dus geen mini- of midibussen). Bij buurten met minder dan 4000 inwoners is lijngebonden vraagafhankelijk openbaar vervoer met kleinere voertuigen ook toegestaan. In buurten dienen minimaal 95% van alle woonadressen op maximaal 500 meter loopafstand een halte van een buslijn of een NS-station te hebben. Dit geldt ook voor werkgebieden. Bij zorginstellingen dient de halte erna maximaal 250 meter loopafstand van de ingang te liggen. Om de routes uit te voeren om de bovenstaande haltes aan te doen mag gebruikgemaakt worden van alle openbare wegen die door wegbeheer beschikbaar zijn gesteld. Wanneer een buurt niet per openbare weg bereikbaar is, vervalt de verplichting om de buurt te ontsluiten. De gebieden die ontsloten dienen te worden moeten een rechtstreekse verbinding hebben met de kernen Zaandam Station of Krommenie Station. Dit gaat conform de volgende indeling: Oostzaan, Zaandam, Koog aan de Zaan, Westzaan, Zaandijk, Assendelft en Wormerveer-Zuid moeten in verbinding staan met Zaandam Station, hierbij moet ook de halte "Gedempte gracht" aangedaan worden. Krommenie, Willis, Wormerveer-Noord, Assendelft-Noord, Saendelft en Langeheit dienen in ieder geval een rechtstreekse verbinding te hebben met Krommenie station. Om de bovenstaande eis te realiseren moet bij voorkeur gebruik gemaakt worden van de snelste (in rijtijd uitgedrukte) routes. Naast de hierboven genoemde ontsluitende verbindingen zijn de volgende verbindingen ook verplicht voorgeschreven: Zaandam Station dient verbonden te zijn met het station van Beverwijk. In Beverwijk dient er een gegarandeerde aansluiting te zijn op lijn 78 naar Wijk aan Zee. Er is een verbinding Wormerveer - Wormer Keerlus via de Mercuriuslaan, Rouenweg, Zandweg, Dorpsstraat, Oosteinde. Op Wormer Keerlus wordt een gegarandeerde aansluiting geboden op lijn 121 Wormerveer Station - Purmerend Tramplein. Op de stations Zaandam, Krommenie-Assendelft en Wormerveer dienen de buslijnen aan te sluiten op een trein naar Alkmaar in de periode dat tussen Zaandam Station en Amsterdam CS een interval wordt aangehouden van 15 minuten of minder. Op Station Beverwijk dient de buslijn aan te sluiten op de treinen richting Haarlem. Onder een aansluiting wordt verstaan: een zodanige aansluiting dat de wachttijd tussen de aankomsttijd van een trein of bus en het vertrek van de aansluitende trein of bus minimaal 3 en maximaal 10 minuten bedraagt. Indien op het moment van vertrek een trein aankomt op het station waarop de aansluiting moet worden geboden, dient te worden gewacht opdat reizigers kunnen overstappen. Buslijnen die geen halte hebben bij het Zaans Medisch Centrum dienen op ten minste één punt in de dienstregeling een aansluitende buslijn te hebben te hebben die wel een halte heeft bij het ZMC. Op Station Beverwijk dient de buslijn aan te sluiten op de bussen naar Heemskerk en IJmuiden. Genoemde aansluitingen worden herkenbaar in de dienstregelingen weergegeven. Op maandag tot en met vrijdag komt de eerste bus die alle haltes tussen begin- en eindpunt heeft aangedaan uiterlijk om 07.00 aan op het knooppunt (Zaandam Station of Krommenie Station), op zaterdag geldt 08.00 en op zondag 09.00. De laatste bus vertrekt na 23.00 van het betreffende knooppunt en doet vervolgens alle haltes aan van begin- tot eindpunt. Voor werkgebieden geldt dat de laatste bus om 19.00 vertrekt naar het knooppunt. De maximum interval tussen de aankomsttijden van de bussen op het knooppunt is 60 minuten. In de ochtend- en avondspits is dit 30 minuten. Op vrijdag- en zaterdagnacht rijdt er een nachtlijn van Amsterdam CS naar Zaandam Station met in ieder geval haltes in Landsmeer, Oostzaan en Zaandam Poelenburg/Centrum v.v. Ook rijden er op vrijdag- en zaterdagnacht bussen van het Leidseplein (Amsterdam) naar Zaandam Station met in ieder geval haltes in Zaandam Vijfhoek en Centrum. Vrijdagnacht rijdt de laatstgenoemde bus door naar Krommenie met in ieder geval haltes in Koog a/d Zaan, Zaandijk, Wormer, Wormerveer en Krommenie. Op vrijdagnacht rijden de 2 nachtlijnen met een maximum interval van 60 minuten. De eerste bus vertrekt voor 1.00, de laatste na 2.30 vanaf de beginpunten in Amsterdam. Op zaterdagnacht vertrekt de laatste bus na 3.30. Op zaterdagnacht vertrekt er vanuit het Centrum van Zaanstad (Peperstraat) nachtlijnen naar alle buurten in de kernen Zaandam, Koog a/d Zaan, Zaandijk, Wormerveer, Krommenie, Assendelft en Westzaan. De maximale loopafstand van de haltes naar woonadressen is vergroot naar 1000 meter. Daarnaast vertrekken de bussen met een maximum interval van 60 minuten, waarbij de eerste bus vertrekt vanaf Zaandam Station voor 1.00 en de laatste bus een aansluiting geeft op de bus uit Amsterdam.
Bereikbaarheidsfuncties De relaties met Amsterdam Centrum worden beschouwd als verbindingen waar de bereikbaarheid met de auto in het geding is als gevolg van congestie- en parkeerproblemen gedurende alle dagen van de week. Het oostelijke deel van Zaanstad (de buurten 't Kalf, Boerejonkerbuurt, Rosmolenbuurt, Hoornseveld, Peldersveld, Bomenbuurt, Burgemeestersbuurt en Poelenburg) in Zaandam en de kern Oostzaan hebben een verbinding zonder overstap met Amsterdam CS. Op werkdagen vertrekt de eerste bus om uiterlijk 06.00 van het beginpunt van een buslijn, voor zaterdag geldt 07.00 en zondag 09.00. De laatste bus vertrekt om 24.00. De maximum interval tussen de vertrektijden van deze buslijnen is 30 minuten. Ook bij de relaties met Amsterdam Sloterdijk is de bereikbaarheid met de auto in het geding als gevolg van congestie en parkeerproblemen. Het oostelijke deel van Zaanstad (zie hierboven) in Zaandam hebben op werkdagen zonder overstap een verbinding met station Amsterdam Sloterdijk. Voor deze buslijnen geldt: de eerste bus vertrekt minimaal om 06.00 en de laatste om 21.00. De maximum interval tussen de vertrektijden is 30 minuten. De bussen die te Amsterdam Sloterdijk aankomen, dienen een aansluiting te hebben op de treinen naar Schiphol. De relaties met het centrum van Zaanstad worden beschouwd als verbindingen waar de bereikbaarheid met de auto niet optimaal is als gevolg van beperkte parkeerproblemen. Alle woonbuurten in de kernen Zaandam, Koog aan de Zaan, Zaandijk en Wormerveer-Zuid hebben een verbinding zonder overstap met Zaandam Centrum ("Gedempte Gracht"). De buurten Rosariumbuurt, Zuiderham, Noorderhoofdbuurt, Noorderham en Snuiverbuurt in Krommenie en Wormerveer-Noord in Wormerveer hebben een verbinding met het centrum van Zaandam middels een overstap op de trein. De laatste bus vertrekt na 24.00 vanaf Zaandam Centrum en het maximum interval van de aankomsttijden in Zaandam Centrum is 30 minuten. Na 21.00 is deze interval maximaal 60 minuten. Er mag voor deze buslijnen alleen gebruikgemaakt worden van wegen waar de wegbeheerder een maximumsnelheid heeft gegeven van 50 km/h, een uitzondering betreft de wegen in Zaandam Centrum.
Vervoersgarantie en zitplaatskans De inschrijvende vervoerder dient, met inachtneming van de wettelijke eisen ten aanzien van het maximum aantal passagiers, iedereen die zich op de halte bevindt met de eerstkomende rit te vervoeren. In de spitsperiode wordt geaccepteerd dat reizigers moeten staan, maar het aantal reizigers mag nooit hoger zijn dan wettelijk is toegestaan. Dit moet ook aangegeven zijn in de bus. Buiten de spitsperiode geldt een zitplaatskans voor reizigers van 90%. Ook voor de bussen die de concessiegrens overschrijden geldt deze garantie. Bij een niet te voorzien extra aanbod van reizigers dient de vervoerder zo spoedig mogelijk na de geplande aankomsttijd van de bus conform de dienstregeling, ervoor te zorgen dat alle reizigers vervoerd worden. Bij een te voorzien extra aanbod (bijvoorbeeld een evenement) dient de vervoer op voorhand extra materieel in te zetten. Indien aan deze criteria niet wordt voldaan dient de vervoerder extra materieel in te zetten. Bij een maximum interval van 60 minuten mogen dit geen gelede bussen zijn.
Stiptheid Bussen mogen nooit eerder van een halte vertrekken dan in de dienstregeling staat aangegeven. Bussen dienen binnen 1 minuut na de aangegeven tijd in de dienstregeling te vertrekken. Dit vervalt wanneer een bus dient te wachten op een aansluitende trein of bus. Jaarlijks dient de vervoerder rijtijdmetingen te houden om te kijken of de tijden in de dienstregeling nog kloppen.
Personeel Het personeel op de bus dient klantvriendelijk te zijn en dienstverlenend op te treden. Dit houdt onder meer in dat zij vragen netjes moeten kunnen beantwoorden die gaan over het vervoer in het concessiegebied en aansluitende lijnen in aangrenzende concessiegebieden. Daarnaast moet het personeel bekend zijn met het vervoersgebied en de direct omgeving daarvan, de tarieven en de verkrijgbaarheid daarvan. Het personeel dient er verzorgd gekleed uit te zien. De chauffeur dient er als zodanig herkenbaar uit te zien. Daarnaast zorgt de chauffeur ervoor dat de reiziger zich veilig voelt en comfortabel conform de dienstregeling vervoerd wordt.
Vervoerder De huidige concessie ging in op 12 december 2010 en loopt, na tijdelijke verlenging, tot 9 december 2023. De huidige vervoerder is Connexxion. Voor dat moment (in de praktijk enige tijd ervoor) moet er weer opnieuw worden aanbesteed en mogen vervoerders een offerte maken. Aan de aanbesteding van 2004 deden mee: BBA, Arriva en Connexxion. Connexxion deed uiteindelijk het meest aantrekkelijke bod.