Lawei (Gronings: lawaai, Noordduits: Lavay) is een traditioneel stakingsritueel bij grote infrastructurele werken, zoals dijken, kanalen en veenderijen. Als actievorm is het tenminste sinds het einde van de 16e eeuw gedocumenteerd. Het woord verwijst mogelijk naar het geschreeuw van de arbeiders, die hun collega's opriepen het werk neer te leggen. Ook aan de Noord-Duitse Waddenkust was het stakingsritueel weid verbreid. Aangezien begin- en eindtijden van het werk via een signaalmast werden aangegeven, werd deze signaalmast in Noord-Nederland tevens als lawei aangeduid. Alarmsignalen die aangaven dat er gevaar dreigde en dat men moest stoppen met werken, dateren al uit de middeleeuwen.
Betekenis Het begrip lawei kent meerdere betekenissen: Een signaalmast of hoge paal waaraan een korf, zak of emmer omhoog gehesen werd om in veenderijen en bij dijkwerken de arbeidstijden te regelen In de 16e -18e eeuw ook gebruikt als aanduiding voor een staking of oproer Synoniem voor lawaai Over de oorsprong van het woord lawei lopen de meningen uiteen: afgeleid van een ouder Nederlands woord ‘laveien’, het ‘heen en weer lopen’ om te grazen afgeleid van ‘laveren’, het heen en weer lopen van arbeiders in hun vrije tijd afgeleid van het Franse woord ‘levée’ of ‘levier’, een signaal bij hoogwater
Lawei en arbeidsonrust Al in 1577 werd in Antwerpen het woord laveyen gebruikt, in de betekenis van het eigenmachtig neerleggen van werkzaamheden. Bij landaanwinningsprojecten in de 16e-18e eeuw betekende het opsteken van de lawei dat men ging staken. In Zeeland sprak men van ‘lavei steken’ of ‘lavay’ maken. Stakingen onder dijkwerkers of polderjongens kwamen regelmatig voor in de Nederlandse en Duitse kustgebieden. De stakingen kenden een vast ritueel: het werk werd neergelegd, men ging stevig drinken en formeerde een luidruchtige optocht. Er werd als het ware een feestje in scène gezet. Knottnerus (1997) typeert het als een omkeringsritueel: het kwaad (het water) kon niet worden bestreden als de polderjongens zelf kwaadaardig werden behandeld. Het ritueel gaf vorm aan de kritiek op de nalatigheid van de bevoegde autoriteiten.
Het 'lawei-maken' als stakingsritueel was nog rond 1900 in Friesland en Groningen gebruikelijk.
Lawei bij turfwinning en dijkwerk In de 17e, 18e en 19e eeuw werden de arbeidstijden bij de veenderijen en dijkwerken geregeld door het omhoog hijsen of neerlaten van de lawei. De werkzaamheden bij de turfwinning stonden onder toezicht van de levaymeester . De lawei werd uiteraard geplaatst op een plaats die tot ver in de omtrek zichtbaar was. Een lawei stond vaak meerdere jaren op een bepaalde plek. Bij ontbreken van persoonlijk gedragen uurwerken fungeerde de lawei dus als het ware als de klok van de arbeiders. Niet alleen in veengebieden, maar ook bij landaanwinningswerken of dijkwerkzaamheden maakte men gebruik van vergelijkbare seinpalen. Als alternatief voor een zichtbaar signaal werden geluidssignalen gebruikt (houten hoornen of koehoornen). Voor dijkwerkers was het hijsen van de lawei tevens het signaal dat men moest terugkeren naar de vastewal, omdat de vloed opkwam.
In latere eeuwen werden de werkzaamheden bij de turfwinning bij contract geregeld. Deze contracten kregen soms de naam ‘Laweys contract’ (zoals die uit 1830 uitgegeven te Haulerwijk), omdat de regulering van de arbeidstijden een wezenlijk element van het arbeidscontract was.
De vroegste afbeeldingen van een lawei worden aangetroffen op kaarten uit de 17e eeuw. Van der Molen (1978, 265) noemt de kaart van Schoterland uit 1664 en de door Cornelis Leenderts getekende kaart van de turfwinning bij Haulerwijk uit 1765. In 1896 werd nog een lawei in Hoornsterzwaag verkocht.
Synoniemen De signaalmast is ook elders bekend. Een voorbeeld is de stormbal, een bolvormige mand die bij naderend slecht weer gehesen werd. In Noord-Holland en in de Friese kuststreken sprak men wel van een sjouw (verwant aan het Engels to show, hier: 'een teken geven'). Bij de Sint Janskerk in het dorp Hoorn (Terschelling) bevindt zich een zwartgeverfde korf, die op vaste tijden werd opgehesen als teken aan de arbeiders dat er een etenspauze aanbrak of dat de werktijd voorbij was. Andere synoniemen zijn baak of baken, sein en schijn. Ook gebruikte men hiervoor soms vlaggen.
Verwant hiermee is de seinpaal bij poldermolens en poldergemalen, die aan moest geven dat men moest stoppen met malen, omdat de boezem vol was. Men sprak dan wel over baak- of peilmolens.
Lawei en lawaai maken De lawei markeerde begin en einde van de arbeidstijd. Het einde van de arbeidstijd ging vaak gepaard met luidruchtigheid (als contrast met de stilzwijgende arbeid). Ook bij stakingen werd lawaai gemaakt. In die zin is ‘lawaai maken’ synoniem met staking en oproer.
Rumoer en opgestoken seinpalen vormden eeuwenlang een combinatie van waarschuwingssignalen in de kustgebieden. Het begrijp sjouw of schijn als noodsignaal komt bijvoorbeeld al in Oudfriese teksten voor (schow, bijvoorbeeld "dat schow up theen, dat is dat noothtecken"). De Hunsingoer Overkeuren uit 1552 spreken "eyn noetteken, dat is een schyn op trecken, ende cleppen de clocke". Als hoogwater dreigde, dienden de dorpelingen "tha klocka an to slan, iefta tha bekena of to stekene" (de klok te kleppen of het baken op te steken). Bij naderend gevaar, bijvoorbeeld een vijandige inval, gebruikte men ook wel vuurbakens of teertonnen.Gustav Goedel, Etymologisches Wörterbuch der deutschen Seemannssprache, Kiel/Leipzig 1902, pp. 42-45 (trefwoord: Bake). Vergelijkbare rituelen werden tevens gebruik bij feestelijke gelegenheden, bijvoorbeeld huwelijken, wanneer de gewone routine werd doorbroken.
In Groningen werd het einde van de werktijd soms betiteld als holdert, waarmee tevens 'lawaai maken' werd bedoeld.
Trivia De Lawei is de naam van de schouwburg in Drachten is een bekende folkband uit Noordwest-Duitsland, opgericht in 1979, die in het Oost-Fries Nedersaksisch zingt
Externe links Lawai in Sleeswijk-Holstein Over lawei steken en lawaai maken (1997) Etymologiebank, trefwoord: lawaai
Categorie:Landbouw Categorie:Opstand Categorie:Tijd Categorie:Signaal Categorie:Staking Categorie:Staking in Nederland Categorie:Veen Categorie:Dijk